‘केवल नरसिंह’ बदामी लेणी ३

 ‘केवल नरसिंह’ ही संज्ञा विष्णूच्या सिंह-मानव अवताराच्या स्वतंत्र, एकाकी आणि शांत स्वरूपाला सूचित करते, ज्यात लक्ष्मी किंवा सक्रिय युद्धाचे घटक दर्शवले जात नाहीत. अनेक अभिजात ग्रंथ केवल -एकांत स्वरूपाला बसलेल्या, ध्यानस्थ मुद्रेशी गिरीष/गिरीजा किंवा योग नरसिंह जोडतात, परंतु बदामी लेणी ३ मधील उभ्या केवल नरसिंहाचे एक दुर्मिळ, प्रारंभिक स्वरूप सादर झाले आहे.

नेहमीच्या स्थूल /स्थौण नरसिंहाच्या जो हिरण्यकशिपूला सक्रियपणे फाडून टाकतो विपरीत, हा नरसिंह शांतपणे त्रिभंग स्थितीत उभा असून एक हात सहजपणे गदेवर ठेवतो. त्याच्या अत्यंत शांत, जवळजवळ हसऱ्या चेहऱ्यामुळे हे राक्षसाच्या वधानंतरचे क्षण दर्शवते, जिथे दैवी शक्ती शांत झाली आहे आणि तो सर्वोच्च स्वामी म्हणून एकटा उभा आहे "केवलाचे सार"!!

चार हातांचा नरसिंह पाय पसरून उभा आहे. त्याचे मस्तक कमळाने सुशोभित आहे, जे सर्व प्रारंभिक नरसिंह मूर्तींमध्ये आढळते.

त्याने यज्ञोपवीत, मकर किंवा मालाकार, कौपीनासारखे अधोवस्त्र आणि हार इत्यादी अलंकार धारण केले आहेत.

उजवा खालचा हात उजव्या स्तनाजवळ धरला असून त्यात अस्पष्ट वस्तू आहे. वर दोन जोड्या गंधर्व-युग्म उडताना दाखवले आहेत.

देवाच्या उजवीकडे खाली असुर प्रह्लादाची बटु आकृती आहे.डावीकडे मानवी रूपात (पंखांसह) गरुड उभा आहे.

हातांतील आयुधे: एका हातात अस्पष्ट वस्तू, चक्र (व्यक्तीरूप), शंख (व्यक्तीरूप) आणि गदा.

अशा प्रतिमेबाबत कोणत्याही प्रतिमाशास्त्रीय ग्रंथात विधान आढळत नाही, तरीही ही मूर्ती देवाची ती अवस्था दर्शवते जिथे त्याने आपले कार्य हिरण्यकशिपूचा वध पूर्ण केल्यानंतर शांत झाला आहे, आणि प्रह्लाद ज्यामुळे अवतार आवश्यक झाला उपस्थित आहे. हातांत व्यक्तीरूप आयुधे धारण करणे विशेष उल्लेखनीय आहे, कारण ते प्रारंभिक चालुक्य शिल्पकलेत अत्यंत दुर्मिळ आहे.

सुरुवातीच्या बदामी चालुक्यांनी या प्रतिमाशास्त्राचा धोरणात्मक वापर करून शांतताप्रिय पण विलक्षण शक्तिशाली एकाकी नरसिंहाच्या चित्रणातून दख्खन प्रदेशावरील आपले स्वतंत्र, अनियंत्रित सार्वभौमत्व (केवल सत्ता) दृष्यरूपात प्रतिबिंबित केले.कर्नाटकात या प्रकारच्या नरसिंहाची फक्त दोन उदाहरणे आढळतात.दुसरे ऐहोळ येथील दुर्गा मंदिरात आहे.

संदर्भ- प्रख्यात कला इतिहासकार डॉ.श्रीनिवास व्ही.पेडिगार-

The Cult of Vishnu in Karnataka from Earliest Times to 1336 a D Based on a Study of Inscriptions and Sculpture