पूर्व चालुक्य स्थापत्यशैलीमध्ये काल -वेळ आणि 'काली-मृत्यू.

 युरेका मोमेन्ट इन बदामी!!

महाकुट म्हणजेच दक्षिण काशी मंदिरात फिरतांना पायऱ्या चढत थेट शेवटच्या टोकापर्यंत गेले. एक प्रवेशद्वार होते. ते ओलांडून पलीकडे ते प्रवेशद्वार पाहून मी थक्कच झाले. भीती आश्चर्य अशी अवस्था माझी त्या भव्य माणसाच्या उंचीच्या मूर्ती पाहून झाली होती. युरेका याचसाठी की या मूर्तीविषयी मी आतापर्यंत बदामीचच्या असंख्य पर्यटन लेख, रील्स मध्ये उल्लेखही पाहिला कोणत्याच ठिकाणी पाहिला नाही.

येथे #बदामी #चालुक्य स्थापत्यशैलीतील '#काल #काली' यांच्या 

पूर्व चालुक्य स्थापत्यशैलीमध्ये काल -वेळ आणि 'काली-मृत्यू.

 

सामान्य द्वारपाल ते फक्त मंदिराचे रक्षण करणारे रक्षक म्हणून उभे असतात.काल-काली: हे केवळ रक्षक नसून शैव-शक्त आणि कापालिक संप्रदायाच्या तत्त्वज्ञानाचे प्रतीक आहेत. 'काल' म्हणजे वेळ आणि मृत्यू. मंदिराच्या गर्भगृहात किंवा पवित्र प्रांगणात प्रवेश करण्यापूर्वी माणसाने आपला मृत्यूचा आणि काळाचा अहंकार, तसेच शरीराचा मोह इथेच सोडून शुद्ध मनाने आत जावे, हा यामागचा मुख्य दार्शनिक संदेश आहे.शक्तीचे उग्र रूप, अनेकदा चामुंडेशी साधर्म्य असलेले यांच्या मूर्तीशास्त्रातून सुरुवातीच्या मध्ययुगीन मंदिर रक्षक परंपरेत एक मोठा आणि महत्त्वाचा बदल दिसून येतो.

पारंपारिक राजेशाही थाटातील, हातात शस्त्रे घेतलेल्या द्वारपालांऐवजी चालुक्य शिल्पकारांनी दारावर या कृश, हाडांचा सापळा असलेल्या उग्र मूर्ती कोरून मंदिराच्या प्रवेशद्वाराला एका खोल आध्यात्मिक तत्त्वज्ञानाची जोड दिली.

युरोपीय गॉथिक शैलीतील 'गार्गोइल्स' (भितीदायक काल्पनिक प्राणी) किंवा इतर राक्षसी आकृत्यांपेक्षा वेगळेपण जपण्यासाठी चालुक्य कलाकारांनी या मूर्तींना पूर्णपणे मानवी, तरीही अत्यंत कृश आणि हाडांचा सापळा अशा रूपात साकारले आहे.

 प्रवेशद्वाराच्या उंबरठ्यावर कोरलेल्या या मूर्ती हे दर्शवतात की 'काळ' (काल) आणि 'मृत्यू' (काली) या जगातील प्रत्येक भौतिक गोष्टीचा नाश करतात. मंदिराच्या पवित्र गाभाऱ्यात प्रवेश करण्यापूर्वी भाविकाला या मृत्यूच्या आणि नश्वरतेच्या विचारांच्या पलीकडे जावे लागते.

 शारीरिक वैशिष्ट्ये आणि शरीररचना 

मूर्तींमध्ये 'भयानका रस' निर्माण करण्यासाठी शिल्पकारांनी शरीररचनेचे अत्यंत बारकावे दाखवले आहेत:

हाडांचा सापळा -मूर्तींच्या बरगड्या, गळ्याची हाडे आणि पायांची हाडे अगदी स्पष्टपणे कोरलेली दिसतात. जणू काही फक्त हाडांवर त्वचा चिकटलेली आहे असे ते रूप आहे.

खोल गेलेले पोट -या मूर्तींची पोटे आत ओढलेली आहेत, जी संपूर्ण विश्वाला गिळंकृत करणाऱ्या त्यांच्या अतृप्त भुकेचे (काळाची भूक) प्रतीक मानली जाते.

उग्र हावभाव-त्यांचे डोळे खोबणीतून बाहेर आल्यासारखे मोठे आणि चेहऱ्यावरील हावभाव अत्यंत उग्र, क्रोधित आहेत.

गतिमान मुद्रा -हे रक्षक एका हाताने शस्त्र किंवा दंड धरून बचावात्मक आणि आक्रमक पवित्र्यात उभे राहिलेले दिसतात.

पाशुपत आणि तांत्रिक पंथांचा प्रभाव 

६ व्या ते ८ व्या शतकात कर्नाटकातील धार्मिक परिस्थिती कशी होती, याचे प्रतिबिंब या उग्र मूर्तींमधून उमटते:

बदामीचे सुरुवातीचे चालुक्य राजे पाशुपत शैवपंथ आणि सुरुवातीच्या तांत्रिक परंपरांनी प्रभावित होते.चामुंडा, भैरव आणि काल या देवतांना केवळ संहारक न मानता मंदिराच्या भूमीचे मुख्य रक्षक (वास्तू रक्षक) म्हणून पूजले जात असे.

प्रवेशद्वारावरच या भयंकर रूपाचा सामना केल्यामुळे, मंदिराच्या शांत गाभाऱ्यात पाऊल ठेवण्यापूर्वी भक्ताच्या मनातील संसारी मोह-माया गळून पडते, असा यामागील आध्यात्मिक उद्देश आहे.