‘पंचारती’ हा शब्द संस्कृत व प्राकृत भाषेतून आला आहे. यात द्विगु समास आहे. पंच म्हणजे पाच आणि आरती हा शब्द संस्कृत ‘आरात्रिक’ पासून आलेला असून त्याचा अर्थ रात्रीचा अंधार दूर करणे किंवा देवाप्रती पूर्ण भक्ती व निष्ठा व्यक्त करणे असा होतो. त्यामुळे पंचारती म्हणजे पाच दिव्यांचा किंवा पाच वातींचा समूह एकत्र करून देवाला ओवाळणे. हिंदू तत्त्वज्ञानानुसार पाच या संख्येला विशेष महत्त्व आहे, कारण ती सृष्टीच्या पंचमहाभूतांचे म्हणजे पृथ्वी, आप, तेज, वायू आणि आकाश यांचे प्रतिनिधित्व करते. या पाचही तत्त्वांना देवाचरणी समर्पित करणे, हा यामागचा मुख्य आध्यात्मिक हेतू आहे.पंचारती दिवा सामान्यतः पितळ किंवा चांदी या धातूंचा बनवलेला असतो. काही उच्च दर्जाचे दिवे शुद्ध चांदीचेही असतात. दिव्याच्या पुढच्या भागात पाच छोट्या वाट्या किंवा पाकळ्यांसारख्या खाचा ओळीने किंवा अर्धवर्तुळाकार जोडलेल्या असतात. यात तेल किंवा तूप भरून कापसाच्या पाच स्वतंत्र वाती लावल्या जातात. अनेक पारंपरिक पंचारती दिव्यांच्या मध्यभागी कापूर पेटवण्यासाठी एक सपाट किंवा थोडी उंच जागा असते. हातात धरून ओवाळता यावे म्हणून पाठीमागे एक लांब, जाड दांडा असतो. यावर मोर, गरुड, हत्ती, सिंह किंवा नागाची नक्षी कोरलेली असते. दिवा खाली ठेवताना तो कलंडू नये किंवा तेल सांडू नये म्हणून खाली जड आणि मजबूत बैठक असते. जेव्हा सर्व पाच वाती पेटवल्या जातात, तेव्हा दिव्यातून निघणारा प्रकाश देवाचा चेहरा तेजस्वीपणे उजळवतो आणि संपूर्ण वातावरण दिव्य वाटू लागते.पाच ज्योती पंचमहाभूतांचे प्रतीक आहेत. आरती करताना आपण संपूर्ण सृष्टीच देवाच्या चरणी अर्पण करतो, असा भाव असतो. प्रकाश म्हणजे ज्ञान आणि अंधार म्हणजे अज्ञान. पंचारतीने अंधार दूर करून ज्ञानाचा प्रकाश प्राप्त होतो, अशी मान्यता आहे. तूप किंवा तेल अहंकार आणि वासनांचे, वात मनाचे आणि ज्योत आत्मा किंवा भगवंताच्या चैतन्याचे प्रतीक मानले जाते. ज्योत जसजशी वर जात राहते, तसेच साधकाचे मनही ऊर्ध्वगामी व्हावे, असा संकेत आहे. कापूर पूर्णपणे जळून जातो आणि काही उरत नाही. हे पूर्ण समर्पणाचे आणि अहंकाराचा नाश होण्याचे प्रतीक आहे.पूजाविधी पूर्ण झाल्यानंतर मुख्य आरती सुरू होते तेव्हा इतर दिवे विझवून केवळ पंचारती दिवा पेटवला जातो. आरती ओवाळताना दिवा घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने म्हणजे उजवीकडून डावीकडे फिरवावा. प्रथम देवाच्या चरणांजवळ चार वेळा, नंतर नाभीपाशी दोन वेळा, नंतर मुखापाशी एक वेळा आणि शेवटी संपूर्ण मूर्तीभोवती सात वेळा गोलाकार ओवाळावे. एकूण सुमारे चौदा वेळा ओवाळणे शुभ मानले जाते. देवाच्या डोक्यावरून थेट ओवाळू नये. अनाहत चक्र ते आज्ञा चक्रापर्यंत ओवाळावे. आरतीनंतर कापूर-आरती करून ज्योतीचा प्रकाश हाताच्या तळव्यावर घेऊन डोळ्यांना आणि डोक्याला लावला जातो.एकारती म्हणजे एकच वात असलेला दिवा जो नित्य पूजेसाठी वापरला जातो, सप्तारती म्हणजे सात वातींचा दिवा जो विशेष पूजा, नवरात्र किंवा मोठ्या उत्सवांसाठी वापरला जातो, तर पंचारती पाच वातींचा असून तो सर्वात अधिक प्रचलित आणि पंचमहाभूत पूजेसाठी आदर्श मानला जातो. पंचारती दिवा केवळ एक प्रकाशयंत्र नाही, तर भक्ती, ज्ञान, समर्पण आणि सृष्टीच्या मूलतत्त्वांचे साक्षात प्रतीक आहे. मंदिरातील आरतीच्या वेळी किंवा घरातील सायंकाळच्या आरतीत जेव्हा पाच ज्योती एकत्र पेटतात, तेव्हा वातावरणात एक विलक्षण दिव्यता आणि शांती निर्माण होते.
पंचारती
मराठीच्या महाराष्ट्रा
आज स्वागत स्वागत
सह्याद्रीच्या कड्यावरी
वाजे वाऱ्याची नौबत !
काळ-कवाड फोडून
आल्या आल्या साऱ्याजणी,
महाराष्ट्राच्या स्वागता
आज मानाच्या धनिणी !
शकुनाचा हाती दीप
महदंबा आधी येई,
रचे दीपांची आरास
घवळिल्या दिशा दाही !
नामयाच्या जनाईने
केले सडासंमार्जन,
हात अबीर-मंजिरी
गंधे भारिले गगन !
केली जळक्या काडीची
लक्ष्मीबाईने लेखण,
चित्रे रेखिली स्वागता
रंग प्राणाचे भरून !
अहिराणी बहिणाबाई
आणि तव्याची भाकर
ओवाळून टाकायाला
उभी राहिली तत्पर !
देवी अहिलेच्या हाती
पुण्यतीर्थाचा कलश,
नेत्र कराया पवित्र
उभी राहिली सहर्ष !
ओवाळाया महाराष्ट्रा
आज जिजाईच्या हाती,
कोटी सूर्याच्या तेजाने
उचंबळे पंचारती !
— इंदिरा नारायण संत
पंचारती’ ही इंदिरा संत यांची एक ओजस्वी, भावपूर्ण आणि राष्ट्रभक्तीने ओतप्रोत भरलेली कविता आहे. या कवितेत कवयित्रीने महाराष्ट्राच्या भूमीला पावन करणाऱ्या पाच महान स्त्रियांचे स्मरण करून त्यांच्या रूपाने संपूर्ण महाराष्ट्राला पंचारतीने ओवाळले आहे. पंचारती हा शब्द येथे केवळ दिव्याचा प्रकार नसून, पाच महान नारीशक्तींच्या रूपाने महाराष्ट्राला अर्पण केलेल्या भक्ती, श्रद्धा आणि तेजाचे प्रतीक बनला आहे.कवितेच्या पहिल्या चरणात नामदेवांच्या आई जनाई यांचे वर्णन आहे. जनाईने सडासंमार्जन करून, हातात अबीर-मंजिरी घेऊन गगन गंधाने भरून टाकले. येथे सामान्य गृहिणीच्या रूपात असलेली जनाई ही शुद्धतेची आणि भक्तीची प्रतिमा आहे. तिच्या हातांनी केलेले साधे कामही दिव्य बनते.दुसऱ्या चरणात लक्ष्मीबाई टिळक यांचे चित्रण आहे. त्यांनी जळक्या काडीची लेखणी बनवून प्राणांच्या रंगाने लक्ष्मी चित्रे रेखिली.तिसऱ्या चरणात बहिणाबाई यांच्या रूपाने सामान्य श्रमिक स्त्रीचे दर्शन घडते. अहिरणी बहिणाबाई भाकर घेऊन टाक्यावाल्याला श्रमिकालाओवाळण्यासाठी उभी राहिली. येथे कवयित्रीने श्रमाची, माणुसकीची आणि साध्या जीवनातील महानतेची कल्पना मांडली आहे.चौथ्या चरणात अहिल्यादेवी होळकर यांचे वर्णन आहे. त्यांच्या हाती पुण्यतीर्थांचा कलश आहे आणि त्या नेत्र पवित्र करण्यासाठी उभ्या आहेत. अहिल्यादेवी या दानशूर, धर्मपरायण आणि लोककल्याणकारी राणी होत्या. त्यांच्या रूपाने महाराष्ट्राला पवित्रतेचे आणि दानशूरतेचे वरदान मिळाले आहे.शेवटच्या चरणात जिजाबाई यांचे दर्शन घडते. महाराष्ट्राला ओवाळण्यासाठी आज जिजाईंच्या हाती पंचारती आहे आणि कोट्यवधी सूर्यांच्या तेजाने ती उजळली आहे. जिजाबाई या छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या माता होत्या. त्यांनी स्वराज्याचे बीज पेरले. त्यांच्या हाती असलेली पंचारती म्हणजे संपूर्ण महाराष्ट्राच्या स्वाभिमानाचे, शौर्याचे आणि तेजाचे प्रतीक आहे.या कवितेत ‘पंचारती’ हा शब्द अत्यंत प्रभावी प्रतीक म्हणून वापरला आहे. पाच महान स्त्रिया म्हणजे पाच ज्योती.
