* सालुवा राजवंशाची पार्श्वभूमी
विजयनगर साम्राज्याचा दुसरा राजवंश म्हणून सालुवा राजवंश ओळखला जातो. हा राजवंश उत्तर कर्नाटकातील कल्याणी (बसवकल्याण) प्रदेशातून उगम पावला. गोरंटला शिलालेखानुसार (आंध्र प्रदेश), सालुवा वंशीयांचा संबंध पश्चिम चालुक्य आणि कलचुरी वंशाशी जोडला जातो.
"सालुव" हा शब्द शिकारीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या बाज -falcon पक्ष्याशी संबंधित आहे. नागिरे प्रांतात अनेक जैन बासडी (उदा. चतुर्मुख बसादी, गेरुसोप्पा) बांधण्यात त्यांचा सहभाग होता.
संस्थापक
मंगलदेव जे सालुव नरसिंह देव राय यांचे पणजोबा होते . सम्राट बुक्का राय प्रथम यांच्या काळात मदुराई सल्तनतीविरुद्धच्या युद्धात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
सालुव गौंडा हे नरसिंहाचे वडील, चंद्रगिरीचे राज्यपाल होते.
सालुवा राजवंशाचे तीन शासक (१४८५ ते १५०५ पर्यंत)
सालुवा राजवंश फार छोटा होता , पण त्याने साम्राज्याला विघटनापासून वाचवले.
सालुव नरसिंह देव राय (सालुव नरसिंह प्रथम) (१४८५–१४९१)
संस्थापक आणि सर्वात महत्त्वाचा शासक.
१४५२ मध्ये सम्राट मल्लिकार्जुन राय यांच्या काळात त्यांना चंद्रगिरीचे महामंडलेश्वर पद मिळाले.
विरुपाक्ष राय द्वितीय आणि प्रौढ राय यांच्या दुर्बल कारकिर्दीत साम्राज्य अराजकतेत होते. नरसिंहाने आपल्या विश्वासू सेनापती तुलुव नरस नायक (तुलुव ईश्वर नायकाचा मुलगा) याला मदत करून प्रौढ रायचा पाडाव केला आणि १४८५ मध्ये गादी घेतली.
१. गजपती राजांशी युद्ध (मुख्यतः उदयगिरीसाठी, १४८९)
विरोधक: ओरिसाचे गजपती सम्राट पुरुषोत्तम देव.
कारण: उदयगिरी किल्ला (आंध्र प्रदेशातील महत्त्वाचा किल्ला) हा विजयनगर आणि गजपती यांच्यातील वादाचा मुख्य मुद्दा होता. सालुवा नरसिंहाने उदयगिरी जिंकण्याचा प्रयत्न केला.
परिणाम: हे युद्ध विनाशकारी ठरले. सालुवा नरसिंह यांना कैद करण्यात आले. त्यांची सुटका झाली तेव्हा त्यांना उदयगिरी किल्ला आणि आजूबाजूचा प्रदेश गजपतींना सोपवावा लागला.
प्रभाव: पूर्व किनाऱ्यावरील (आंध्र प्रदेश) काही भाग गमावला. हे त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वात मोठे अपयश मानले जाते. काही स्रोतांनुसार कैद १ वर्षापर्यंत टिकली असावी.
उदयगिरी युद्धाचा सविस्तर इतिहास (१४८९ ई.)
उदयगिरी (आंध्र प्रदेशातील नेल्लोर जिल्ह्यातील उदयगिरी किल्ला) हा विजयनगर साम्राज्य आणि गजपती साम्राज्य (ओडिशा) यांच्यातील वादाचा मुख्य केंद्रबिंदू होता. हा किल्ला पूर्व किनाऱ्यावरील सामरिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा होता .व्यापार मार्ग, कृषी प्रदेश आणि दक्षिण भारतातील नियंत्रणासाठी तो रणनीतिक ठिकाण मानला जात असे.
सालुवा नरसिंह देव राय यांनी १४८५ मध्ये प्रौढ राय यांना पराभूत करून विजयनगरची गादी घेतली. त्यावेळी साम्राज्य आंतरिक अराजकतेत आणि बंडखोर राज्यपालांच्या दबावाखाली होते.
गजपती राजा कपिलेंद्र देव यांच्या काळात गजपतींनी उदयगिरीसह अनेक पूर्वेकडील प्रदेश ताब्यात घेतले होते.
कपिलेंद्र देव यांच्या मृत्यूनंतर गजपती घराण्यात उत्तराधिकार युद्ध झाले (हम्वीर विरुद्ध पुरुषोत्तम देव). या गोंधळाचा फायदा घेऊन सालुवा नरसिंह यांनी पूर्वी गमावलेले भाग (चंद्रगिरी, उदयगिरी इ.) पुन्हा ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न केला.
पुरुषोत्तम देव (१४६७–१४९७) गजपती सिंहासनावर बसल्यानंतर त्यांनी आपल्या दक्षिणेकडील प्रदेश मजबूत करण्यासाठी मोहीम हाती घेतली.
युद्धाची सुरुवात आणि घटनाक्रम (१४८९)
सालुवा नरसिंह यांनी उदयगिरी किल्ला जिंकण्यासाठी किंवा त्यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी सैन्य पाठवले. काही स्रोतांनुसार ते स्वतः या मोहिमेत सहभागी होते.
पुरुषोत्तम देव यांनी याचा प्रतिकार केला. गजपती सैन्याने विजयनगरच्या सैन्याला रोखले.
उदयगिरी किल्ल्याभोवती झालेल्या लढाईत गजपती सैन्याने विजयनगर सैन्याला पराभूत केले. सालुवा नरसिंह कैद झाले (काही वर्णनांनुसार ते किल्ल्यातच होते आणि तेथे कैद झाले).
गजपती सैन्याने किल्ला पुन्हा ताब्यात घेतला.
युद्धाचे परिणाम आणि शर्ती
सालुवा नरसिंह यांची सुटका झाली तेव्हा त्यांना उदयगिरी किल्ला आणि आजूबाजूचा प्रदेश (कोस्टल आंध्रचा काही भाग) पुरुषोत्तम देव यांना सोपवावा लागला.
काही स्रोतांनुसार ( ताम्रपट) सालुवा नरसिंह यांनी भीतीने किंवा विनवण्या करून उदयगिरी सोपवला आणि स्वतःची सुटका मिळवली.
काही इतिहासकारांच्या मते, कैद १ वर्ष किंवा त्याहून अधिक काळ टिकली असावी, पण बहुतेक स्रोत १४८९ च्या युद्धावर भर देतात.
या पराभवामुळे विजयनगरने पूर्व किनाऱ्यावरील महत्त्वाचा भाग गमावला. उदयगिरी किल्ला गजपतींकडे राहिला आणि तो १५१४ पर्यंत (श्रीकृष्णदेव राय यांच्या काळात) त्यांच्याकडेच राहिला.
स्रोत आणि वर्णने
(प्रतापरुद्र गजपती यांचे): पुरुषोत्तम देव यांनी कर्नाटक राजा नरसिंहाला जिवंत पकडले आणि त्याने जीवन भीक मागितल्यावर सोडले.
ताम्रपट (१५००): नरसिंहाने भीतीने उदयगिरी सोपवला.
नुनिझ (पोर्तुगीज इतिहासकार): युद्ध आणि पराभवाचे उल्लेख.
सलुवभूगीयम आणि इतर संस्कृत ग्रंथ: सालुवा नरसिंह यांच्या कालिंग (ओडिशा) विरुद्धच्या मोहिमेचे वर्णन.
काही लोककथा/कांची-कावेरी उपाख्यानात या युद्धाचे संदर्भ येतात, ज्यात प्रथम गजपती सैन्याचा पराभव झाल्याचेही सांगितले जाते, पण मुख्य १४८९ च्या युद्धात गजपतींचा विजय झाला.
सालुवा नरसिंह यांच्या कारकिर्दीतील सर्वात मोठे अपयश मानले जाते. यामुळे त्यांची प्रतिष्ठा धक्का बसला आणि आंतरिक बंडखोरांना प्रोत्साहन मिळाले.
२. पश्चिम किनाऱ्यावरील यशस्वी मोहीम (मंगळूर, भटकळ, होन्नावर, बाकनूर)
विरोधक: मुख्यतः बहमनी सुलतानांच्या प्रभावाखालील स्थानिक शासक किंवा बंडखोर.
संपादित बंदरे:
मंगळूर
भटकळ
होन्नावर
बाकनूर (किंवा बांकनूर)
महत्त्व: या बंदरांवर नियंत्रण मिळवल्याने अरबी घोड्यांचा वेगवान पुरवठा शक्य झाला. यामुळे विजयनगरच्या घोडदळ आणि एकूण सैन्याची ताकद वाढली.
परिणाम: पश्चिम किनारा (कन्नड देश) मजबूत झाला. हे त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वात मोठे सैनिकी यश मानले जाते.
३. बंडखोर राज्यपाल आणि स्थानिक प्रमुखांविरुद्ध युद्धे
सालुवा नरसिंहाला आपल्या स्वतःच्या राज्यात अनेक बंडखोरांना दाबण्यासाठी सतत लढावे लागले. यात मुख्य होते:
उम्मत्तूर (मैसूर प्रदेश) चे प्रमुख - होयसळ-मैसूर क्षेत्रातील पालयगर.
हडवल्लीचे सालुवास.
करकलचे संथारस -किनारपट्टी कर्नाटकातील.
श्रीरंगपट्टण क्षेत्र.
कुड्डापा येथील पेरानिपाडू चे संबेटास .
विशेष मोहीम:
संबेटा प्रमुख विरुद्ध: पेरानिपाडू आणि मड्डिगुंडला किल्ल्यांवर हल्ला. तोफखान्याच्या साहाय्याने किल्ले जिंकले. संबेटा प्रमुख आणि त्याचे अनुयायी मारले गेले.
उम्मत्तूर आणि तुळुनाडू मधील पालयगरांवर विजय.
मल्लिदेव विरुद्ध: बोम्मावरम किल्ल्यावर हल्ला, तोफखान्याने किल्ला उद्ध्वस्त केला.
हे युद्धे मुख्यतः आंतरिक स्थिरता साठी होते. बंडखोरांना दाबल्याने साम्राज्य एकत्र ठेवणे शक्य झाले.
सांस्कृतिक योगदान: मध्व संत श्रीपादराय यांचे संरक्षक. संस्कृत ग्रंथ रामभ्युदयम लिहिला. कन्नड कवी कवी लिंग यांना आश्रय दिला. जैन मंदिरांशी संबंधित कार्य.
१४९१ मध्ये मृत्यू झाला. त्याचे दोन्ही मुलगे (थिम्म भूपाल आणि नरसिंह राय द्वितीय) लहान होते, त्यामुळे पालकत्व आणि प्रशासनाची जबाबदारी तुलुव नरस नायक वर सोपवली.
थिम्म भूपाल (१४९१)
सालुव नरसिंहाचे थोरले पुत्र.
फक्त काही महिने (किंवा एक वर्ष) सिंहासनावर राहिले.
सैन्यातील एका कमांडरने त्यांची हत्या केली (अराजकतेत).
त्यांचे राज्य फार छोटे आणि अस्थिर होते.
नरसिंह राय द्वितीय (इम्मडी नरसिंह) (१४९१–१५०५)
सालुव नरसिंहाचे धाकटे पुत्र.
नाममात्र सम्राट होते. वास्तविक सत्ता तुलुव नरस नायक (रिजेंट म्हणून) आणि नंतर त्याच्या मुलांकडे होती.
१५०५ पर्यंत सिंहासनावर राहिले, पण प्रत्यक्ष सत्ता नव्हती.
१५०५ मध्ये तुलुव नरस नायकाचा मुलगा विर नरसिंह याने त्यांची हत्या करून तुलुवा राजवंश सुरू केला.
महत्वाचे मुद्दे
सालुवा राजवंशाने संगम राजवंश नंतर (१४८५) सत्ता घेतली आणि साम्राज्याला विघटनापासून वाचवले.
तुलुव नरस नायक हा कळीचा व्यक्ती होता . सालुव नरसिंहाचा सेनापती, नंतर रिजेंट आणि तुलुवा राजवंशाचा पूर्वज.
या काळात नुनिझ (पोर्तुगीज इतिहासकार) यांनी विजयनगरची स्थिती आणि नरस नायकाच्या कारवाया यांचे वर्णन केले आहे.
राजवंश जरी छोटा असला तरी सालुव नरसिंह देव राय यांच्या सैनिकी यशामुळे पश्चिम किनारा मजबूत झाला
तुलुव नरस नायक
विजयनगर साम्राज्याच्या इतिहासातील एक महत्त्वाची आणि प्रभावशाली व्यक्ती होते. ते सालुवा राजवंश आणि तुलुवा राजवंश यांच्यातील सेतु होते. त्यांनी साम्राज्याला पूर्ण विघटनापासून वाचवले आणि पुढील काळातील महान शासक श्रीकृष्णदेव राय यांच्यासाठी मजबूत पाया तयार केला.
पार्श्वभूमी आणि उत्पत्ती
कुटुंब: ते तुलुव ईश्वर नायक यांचे पुत्र होते. त्यांचे कुटुंब तुलु भाषिक प्रदेशातून (आधुनिक दक्षिण कर्नाटकातील किनारपट्टी, बंट समुदाय) होते.
सुरुवातीला ते सालुवा नरसिंह देव राय यांचे सेनापती होते. सालुवा नरसिंह यांनी प्रौढ राय यांचा पाडाव करताना नरस नायक यांची महत्त्वाची मदत घेतली होती.
सालुवा नरसिंहाच्या मृत्यूनंतरची भूमिका (१४९१)
सालुवा नरसिंह देव राय यांचा मृत्यू १४९१ मध्ये झाला. त्यावेळी त्यांचे दोन्ही पुत्र थिम्म भूपाल आणि इम्मडी नरसिंह (नरसिंह राय द्वितीय) लहान होते.
थिम्म भूपाल यांची एका सैन्य कमांडरने हत्या केली.
नरस नायक यांनी विश्वासूपणे उरलेल्या लहान राजकुमार नरसिंह राय द्वितीय यांना सिंहासनावर बसवले.
मात्र, वास्तविक सत्ता त्यांच्या हाती होती. त्यांना रक्षकर्ता , स्वामी , सेनाधिपती , महाप्रधान आणि कार्यकर्ता अशा पदव्या मिळाल्या.
ते रिजेंट म्हणून १४९१ ते १५०३ पर्यंत साम्राज्य चालवत होते. नाममात्र राजा इम्मडी नरसिंह होते, पण सर्व प्रशासन आणि लष्करी निर्णय नरस नायक यांच्याकडे होते.
नरस नायक यांनी साम्राज्याला अनेक धोक्यांपासून वाचवले
बहमनी सुलतान आणि गजपती (ओडिशा) यांच्या आक्रमणांना यशस्वी प्रतिकार केला.
अनेक बंडखोर पालयगर आणि स्थानिक प्रमुखांना दाबले.
कावेरी नदीच्या दक्षिणेकडील संपूर्ण प्रदेश (केप कोमोरिनपर्यंत) -चोल, चेरा, मदुराई, श्रीरंगपट्टण आणि गोकार्णा - विजयनगरच्या नियंत्रणाखाली आणला. ही मोहीम १४९७ पर्यंत पूर्ण झाली.आंतरिक अराजकता आणि बाह्य शत्रूंना रोखून साम्राज्य स्थिर केले.
धार्मिक आणि सांस्कृतिक योगदान
ते सुरुवातीला शैव होते, पण नंतर वैष्णव धर्म स्वीकारला.
त्यांनी विद्वान आणि साहित्यिकांना आश्रय दिला. उदाहरणार्थ:
पारिजातापहरणमु (नंदी तिम्मना)
वराह पुराणमु (घंटा सिंगय्या)
मठ आणि मंदिरांना दान दिले.
मृत्यू आणि वारसा
१५०३ मध्ये नरस नायक यांचा मृत्यू झाला (काही स्रोतांनुसार बीजापूर परिसरात).
त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचा थोरला मुलगा वीर नरसिंह राय याने इम्मडी नरसिंह यांची हत्या करून १५०५ मध्ये सिंहासन घेतले आणि तुलुवा राजवंश अधिकृतपणे सुरू केला.
नरस नायक यांचे आणखी पुत्र श्रीकृष्णदेव राय (सर्वात प्रसिद्ध) आणि अच्युत देव राय हे होते .
महत्व
नरस नायक यांनी दोन बलापहार च्या दरम्यान साम्राज्य वाचवले .प्रथम सालुवा नरसिंह यांच्याद्वारे, नंतर स्वतः रिजेंट म्हणून.
त्यांच्या प्रयत्नांमुळे विजयनगर साम्राज्य १६व्या शतकात श्रीकृष्णदेव राय यांच्या काळात स्वर्णयुगाकडे गेले.
ते स्वतः कधीही राजा झाले नाहीत, पण त्यांना तुलुवा राजवंशाचे संस्थापक मानले जाते.
संक्षेपात, तुलुव नरस नायक हे एक कुशल सेनापती, प्रशासक आणि दूरदर्शी नेते होते. त्यांच्या निष्ठेने आणि सामर्थ्याने विजयनगर साम्राज्य टिकले आणि पुढे विस्तारले.
.jpeg)
.jpeg)
.jpeg)
.jpeg)
.webp)
