#हंपी५ #हंपी_इतिहास_३ #hampi_history
.jpg)
**अडोनीचा वेढा (इ.स. १३७५–१३७८)
बहामनी साम्राज्याच्या मुहम्मद शाह प्रथमने इ.स. १३५८ ते १३७५ या काळात राज्य केले.त्याच्या मृत्यूनंतर त्याचा मुलगा मुजाहिद गादीवर आला.त्याने सत्तेवर येताच विजयनगरचा राजा बुक्का राय प्रथम याला 'बंकापूर'चा किल्ला आणि रायचूर दोआबमधील काही प्रदेश सोडून देण्याची मागणी केली. बुक्का रायांनी ही मागणी हास्यास्पद ठरवून फेटाळली, ज्यामुळे युद्धाला तोंड फुटले.
मुजाहिदने प्रचंड सैन्यासह विजयनगरवर चाल केली. बुक्का रायांनी समोरासमोर लढण्याऐवजी राजधानी सोडून जंगलात आश्रय घेतला आणि गनिमी काव्याने लढायला सुरुवात केली.सुलतान मुजाहिदने सुमारे ६ महिने बुक्का रायांचा जंगलात पाठलाग केला, पण त्याला यश आले नाही. सरतेशेवटी, बुक्का राय आपल्या राजधानीत परतले आणि स्वतःला किल्ल्यात बंदिस्त करून घेतले.
मुजाहिदने विजयनगरच्या बाह्य तटबंदी भेदल्या, पण मुख्य शहर जिंकणे त्याला अशक्य झाले.
विजयनगरमध्ये यश मिळत नाही हे पाहून मुजाहिदने आपला मोर्चा अडोनीच्या किल्ल्याकडे वळवला, जो अत्यंत सामरिक महत्त्वाचा होता.मुजाहिदने आपला सेनापती सफदर खान सिस्तानी याला अडोनीला वेढा घालण्यास सांगितले.हा वेढा सुमारे ९ महिने चालला. अडोनीचा किल्ला अजिंक्य होता. बहामनी सैन्याला अन्नधान्याचा तुटवडा आणि साथीच्या रोगांचा सामना करावा लागला .जेव्हा पावसाळा सुरू झाला, तेव्हा किल्ल्यातील पाण्याचे साठे भरले गेले, ज्यामुळे किल्ल्यातील सैन्याची स्थिती मजबूत झाली. उलटपक्षी, मुजाहिदच्या छावणीत पुरामुळे आणि चिखलामुळे प्रचंड हाल झाले.आपला वजीर सैफुद्दीन घोरी याच्या सल्ल्यानुसार मुजाहिदने अखेर वेढा उठवला आणि माघार घेण्याचा निर्णय घेतला. मुजाहिदची हत्यायुद्धातून माघार घेत असताना १६ एप्रिल १३७८ रोजी मुजाहिद शाहची त्याचा चुलता दाऊद खान याने हत्या केली. या अंतर्गत कलहामुळे बहामनी सैन्य माघारी फिरले आणि विजयनगरवरील संकट तात्पुरते टळले.
वेढा बुक्का रायांच्या काळात सुरू झाला, पण तो अनिर्णित राहून संपला तेव्हा द्वितीय हरिहर सत्तेवर येत होते.
***हरिहर दुसरा (१३७७ ते १४०४)
बुक्का रायांच्या मृत्यूनंतर वारसाहक्कासाठी कोणताही मोठा संघर्ष झाला नाही. हरिहर दुसरा हे बुक्का रायांचे ज्येष्ठ पुत्र होते. त्यांनी 'महाराजाधिराज' आणि 'राजपरमेश्वर' या पदव्या धारण केल्या. विशेष म्हणजे, विजयनगरच्या राजांपैकी ही पदवी धारण करणारे ते पहिलेच होते, कारण त्यांच्या आधीचे शासक स्वतःला 'राय' म्हणवून घेत असत.
बुक्का रायांच्या काळात साम्राज्य हे अनेक अर्ध-स्वायत्त प्रांतांमध्ये विभागलेले होते (भाई-भावंड आणि चुलत भाऊ यांच्याकडे).
हरिहर द्वितीय यांनी हे बदलले. त्यांनी आपल्या स्वतःच्या मुलांना महत्त्वाच्या प्रांतांचे गव्हर्नर केले.
विरुपाक्षला तमिळ प्रदेश,,देवराय (भविष्यातील देवराय प्रथम) याला उदयगिरीइम्मडी बुक्का याला मुलबागल नियुक्त केले.यामुळे कुटुंबातील अंतर्गत बंडखोरी कमी झाली आणि प्रशासन अधिक केंद्रित झाले.
***हरिहर दुसरा सत्तेवर येताच त्यांना दक्षिण भारतातील तमिळ आणि कानडी प्रदेशातील बंडाचा सामना करावा लागला. त्यांनी आपले सेनापती आणि पुत्र विरुपाक्ष याच्या मदतीने ही बंडे मोडून काढली आणि कावेरी नदीच्या दक्षिणेकडील प्रदेशावर आपली पकड घट्ट केली.
***कोकण आणि पश्चिम किनारपट्टीचा विजय केला .हरिहर दुसरा यांनी पश्चिमेकडे आपले साम्राज्य विस्तारले. त्यांनी बहमनींच्या ताब्यात असलेली गोवा, चौल आणि दाभोळ ही महत्त्वाची बंदरे जिंकून घेतली. २९ ऑगस्ट १३८० रोजी माधव मंत्रि यांच्या नेतृत्वात विजयनगर फौजांनी गोवा ताब्यात घेतला.यामुळे अरबी समुद्रातील व्यापारावर विजयनगरचे नियंत्रण निर्माण झाले.
***बहमनी सुलतानाशी संघर्ष (इ.स. १३९८)त्यांच्या काळात बहमनी सुलतान ताजुद्दीन फिरोझ शाह याने विजयनगरवर आक्रमण केले. हरिहर दुसरा यांचा मुलगा बुक्का दुसरा (इम्मडी बुक्का)याने रायचूर दोआब जिंकण्याचा प्रयत्न केला होता, ज्याला उत्तर म्हणून फिरोझ शाहने चाल केली.या युद्धात विजयनगरच्या सैन्याचा पराभव झाला आणि हरिहरदुसरा यांना तह करावा लागला, ज्यामध्ये त्यांना मोठा दंड द्यावा लागला.
***त्यांनी आंध्र प्रदेशातील कोंडाविदुच्या रेड्डी राज्यांवर आक्रमण केले. त्यांनी उदयगिरी, श्रीशैलम आणि कर्नूल यांसारखे महत्त्वाचे प्रदेश जिंकून घेतले. यामुळे विजयनगरची सीमा कृष्णा नदीपर्यंत पोहोचली.असे मानले जाते की, हरिहर दुसरा यांच्या काळात विजयनगरच्या नौदलाने श्रीलंकेवर (जाफना) स्वारी केली होती आणि तेथून खंडणी वसूल केली होती.
***त्यांच्या दरबारात संस्कृत आणि कन्नड साहित्याला मोठा राजाश्रय मिळाला. 'मधुरा' नावाच्या प्रसिद्ध जैन कवीने त्यांच्याच काळात 'धर्मनाथ पुराण' लिहिले, जे त्यांच्या धार्मिक सहिष्णुतेचे दर्शन घडवते.
हंपीमधील अनेक मंदिरांचा विस्तार त्यांच्या काळात झाला. विरूपाक्ष मंदिराच्या काही भागांचे बांधकाम आणि दुरुस्ती त्यांच्या देखरेखीखाली झाली.
गोवा आणि चौल सारखी बंदरे जिंकल्यामुळे अरबी घोड्यांचा व्यापार थेट विजयनगरच्या नियंत्रणात आला. यामुळे विजयनगरचे सैन्य अधिक शक्तिशाली झाले.त्यांनी सोन्याची आणि तांब्याची नाणी पाडली, ज्यावर शिव-पार्वती आणि इतर देवतांच्या प्रतिमा होत्या.
***इ.स. १४०४ मध्ये द्वितीय हरिहर यांच्या निधनानंतर विजयनगर साम्राज्यात सत्तेसाठी त्यांच्या मुलांमध्ये तीव्र संघर्ष सुरू झाला. हा वारसाहक्काचा संघर्ष साधारण दोन वर्षे चालला.
***विरुपाक्ष राय प्रथम (१४०४–१४०५)
सिंहासनावर बसल्यानंतर त्याचे शासन फक्त काही महिने अंदाजे १ वर्ष किंवा त्याहून कमी टिकले. त्याच्या स्वतःच्या पुत्रांनी किंवा भावांनी त्याला ठार मारले किंवा गादीवरून खाली खेचले. या काळात साम्राज्य कमकुवत झाले आणि काही प्रदेश विशेषतः पश्चिम किनाऱ्यावरील गोवा, दाभोल, चौल सारखी बंदरे बहमनी किंवा इतरांकडे गेले.
***बुक्का राय द्वितीय (१४०५–१४०६)
विरुपाक्ष राय नंतर बुक्का राय द्वितीयने सिंहासन घेतले. त्याचे शासनही फक्त १–२ वर्षे टिकले. तोही अशक्त आणि अकार्यक्षम ठरला. त्याच्या काळातही गोंधळ आणि प्रदेश गमावण्याची प्रक्रिया चालू राहिली.
***देवराय प्रथमचा विजय (१४०६)
या दोघांनंतर देवराय प्रथम (हरिहर द्वितीय यांचा पुत्र) याने संघर्ष जिंकला आणि १४०६ मध्ये स्थिरपणे सिंहासनावर बसला. त्याने साम्राज्याला पुन्हा स्थिरता दिली आणि नंतरच्या काळात मोठा विस्तार केला.
दोन वर्षांच्या गृहयुद्धामुळे विजयनगर साम्राज्य कमकुवत झाले. प्रशासन ढिले पडले आणि सीमावर्ती प्रदेशांवर नियंत्रण ढिले झाले.
प्रादेशिक नुकसान: पश्चिम किनाऱ्यावरील महत्वाची बंदरे गमावली गेली. बहमनी सुलतान फिरोज शाह यांना फायदा झाला.
देवराय प्रथमने या गोंधळानंतर साम्राज्य पुन्हा मजबूत केले. त्याने बहमनींविरुद्ध युद्धे केली, प्रशासन सुधारले आणि विजयनगरला नवीन उंची दिली .
हरिहर द्वितीय यांनी आपल्या मुलांना वेगवेगळ्या प्रांतांचे गव्हर्नर नेमून प्रशासन केंद्रित करण्याचा प्रयत्न केला होता, पण त्यांच्या मृत्यूनंतर त्याच कुटुंबातील अंतर्गत स्पर्धा बाहेर आली.
