#हंपीतील गणेश मंदिर

 #हंपीतील गणेश मंदिर

विरुपाक्ष मंदिरास आम्ही हेमकूट पर्वतावर पोहचलो .हेमकूट पर्वतावरून विरुपाक्ष मंदिराचा उंच सुंदर गोपुर पाहून टेकडीच्या  पायथ्याकडे निघालो . 

हम्पीच्या हेमाकुटा टेकड्यांच्या दक्षिणेकडील पायथ्याशी, गजमुखी देव गणेशाला समर्पित दोन मंदिरे आहेत. ससिवेकलु मंदिर आणि कडलेकू मंदिर या दोन्ही ठिकाणी भगवान गणेशाची वेगवेगळी रूपे आहेत.या दोन्ही मूर्ती एकाश्म मूर्ती म्हणजे एकाच दगडात कोरलेल्या अशा भव्य आहेत.

#ससिवेकलु गणेश मंदिर

ससिवेकलु मंदिर १५ व्या शतकातील आहे. हे एक अतिशय साधे खुले गर्भगृह असून, त्यावर अनेक चौकोनी खांबांवर फक्त छत आहे. येथील मूर्ती भगवान गणेशाची असून ती ८ फूट उंच, एकाच शिळेतून बनवलेली भव्य प्रतिमा आहे.

गणपतीच्या पोटाचा आकार मोहरीच्या दाण्यासारखा जवळजवळ गोलाकार असतो, म्हणूनच हे नाव ससिवेकलू पडले आहे,ज्याचा कन्नड अर्थ मोहरीचा दाणा आहे .

गणेशाला चार हात असून, प्रत्येक हातात विविध चिन्हे आहेत.

उजवा वरचा हात-अंकुश (goad)

उजवा खालचा हात- तुटलेला दात (broken tusk)

डावा वरचा हात -पाश (noose)

डावा खालचा हात-मोदक (लाडू)  हा हात तुटलेला आहे आणि पुनर्निर्माण केलेला नाही.

पोटाभोवती नाग गुंडाळलेला दिसतो .हिंदू पुराणानुसार, गणेशजी खूप खाणारे आहेत. एकदा त्यांनी इतके जेवण केले की पोट फुटण्याच्या बेतात आले. पोट वाचवण्यासाठी त्यांनी एक साप पकडला आणि त्याला कंबरेच्या भोवती पट्ट्यासारखा बांधला. याच कथेचे दर्शन या मूर्तीत आहे.

या मूर्तीला पार्वती गणेशही म्हणतात .कारण ही मूर्ती मागच्या  बाजूने पहिली असता ,मूर्तीच्या मागे पार्वतीचा हात दिसतो . गणेश आईच्या मांडीवर बसलेला असल्याचे दृश्यभास होतो.तर डोक्यावर पार्वतीची विशेष केशरचनाही दिसते .

एका साध्या सोळा-खांबी मंडपाच्या आश्रयाखाली, सशिवेकलु गणेश आपल्या आसनावर शांतपणे विराजमान आहेत. जवळच्याच एका शिलालेखात असा उल्लेख आहे की,इ.स. १५०६ , राजा नरसिंह द्वितीय यांच्या स्मरणार्थ बांधलेले हे मंदिर आहे .चंद्रगिरी (आताचे आंध्र प्रदेश) येथील एका श्रीमंत व्यापाऱ्याने हे मंडप बांधले आहे .जवळच कृष्ण मंदिर आहे.

मूर्तीला झालेल्या नुकसानीमुळे ती विधीपूर्वक पूजेसाठी अयोग्य ठरल्याने, आता येथे कोणतेही विधी किंवा पूजा केल्या जात नाहीत. 

#कडालेकालू गणेश मंदिर हंपी

ससिवेकलु मंदिराच्या अगदी जवळ कडलेकलु मंदिर आहे. ते हेमाकुटा टेकडीच्या ईशान्य उतारावर आहे. हे मंदिर एका बंदिस्त आवारात असून, त्यात अधिक सुंदर कोरीवकाम केलेले स्तंभ आहेत.हंपीमधील सर्वात मोठ्या एकाश्म गणेश मूर्तींपैकी एक येथे आहे, जी जवळपास ४.६ मीटर (१५ फूट) उंच असून एकाच ग्रॅनाइटच्या शिळेतून कोरलेली आहे.

गणपतीचे गोल पोट हरभऱ्याच्या दाण्यासारखे दिसते म्हणून मंदिराला कडलेकालु (कन्नडमध्ये हरभरा ) हे नाव मिळाले आहे. या स्तंभयुक्त सभागृहात विजयनगर स्थापत्यशैलीचे वैशिष्ट्य असलेले, बारीक घडवलेले स्तंभ असून त्यावर फुलांचे आणि पौराणिक कथांचे गुंतागुंतीचे कोरीवकाम आहे.

यांच्या बांधकामाचा काळ  इ.स. १५०० आसपास आहे .स्तंभयुक्त सभागृह असलेली विजयनगरची मंडप शैली येथे दिसते .

मंदिरात बऱ्यापैकी अंधार होता, त्यामुळे फोटो काढण्यासाठी मला फ्लॅश वापरावा लागला.मूर्ती चतुर्भुज आहे. एका हातात मोदक /लाडू धरलेला असून, सोंड त्याकडे वळलेली आहे. उरलेले हात आशीर्वाद मुद्रेत आहेत.राजेशाही खांब विजयनगर शैलीचे आहेत.बारीक, उंच, आणि अत्यंत सुंदर कोरलेले. खांबांवर फुलं, पौराणिक कथा, देवता आणि खोडकर बालकृष्ण झाडावर लपलेला, स्त्रियांचे कपडे चोरून लटकवलेला सारखी नक्षी कोरलेली आहे.

एका खांबावर हनुमान ची सुंदर मूर्तीही आहे.

हंपी_इतिहास _६ ( देव राय दुसरा आणि संगम साम्राज्याचा ऱ्हास )

हंपी_इतिहास _६  ( देव राय दुसरा आणि संगम साम्राज्याचा ऱ्हास )

 देव राय दुसरा. (इ.स. १४१९ ते १४४४ किंवा (?) १४४९)

बहमनी सुल्तानांविरुद्ध युद्धे

फिरोजचा मृत्यू २४ सप्टेंबर १४२२ रोजी झाला,आणि खानखानन अहमद शाह पहिला या नावाने कुलबर्गाचा सुलतान बनला.

त्याचा मुलगा हसन याने सिंहासन स्वीकारावे अशी त्याची इच्छा होती, परंतु त्याचा दुसरा मुलगा अहमद खानखानन याने या दाव्याला विरोध केला आणि फिरोजला त्याचा दावा मान्य करण्यास भाग पडले.पंगूळच्या पराभवाचा बदला घेण्याची शपथ घेऊन, त्याने एक प्रचंड सैन्य उभारले आणि विजयनगरवर हल्ला करण्यासाठी कूच केली. देव राय द्वितीय यांनीही तितकेच मोठे सैन्य घेऊन त्याच्यावर चाल केली आणि दोघांनी तुंगभद्रा नदीच्या विरुद्ध तीरांवर तळ ठोकला. देव राय द्वितीय यांनी वारंगलच्या शासकांना युद्धात मदत करण्याची विनंती केली होती आणि त्यांनीही आपले सैन्य पाठवले होते. मात्र, बहामनी सैन्याने केलेल्या अचानक हल्ल्यामुळे विजयनगरचे सैन्य गाफील राहिले आणि देवराय द्वितीय यांना, सरदार व काही इतर सैनिकांसह, विजयनगरला माघार घ्यावी लागली.

अहमद शाह प्रथमने देव राय द्वितीयचा विजयनगरपर्यंत पाठलाग केला. वाटेत त्याने मोकळ्या प्रदेशाचा मोठा भाग उद्ध्वस्त केला, मंदिरे पाडली आणि हिंदूंची निर्घृणपणे कत्तल केली. आपल्या मंदिरांच्या विटंबनेमुळे संतप्त झालेले सुमारे ५००० हिंदू एकत्र आले, त्यांनी त्याच्या हालचालींवर लक्ष ठेवले आणि जेव्हा त्यांच्या लक्षात आले की तो एका क्षणी आपल्या सैन्यापासून वेगळा झाला आहे, तेव्हा त्यांनी हल्ला केला. हा एक भयंकर हल्ला होता, ज्यात अनेक बहामनी सैनिक ठार झाले आणि सुलतान स्वतः जीवघेण्या धोक्यात होता. तथापि, अब्द-अल-कादिरने शेवटच्या क्षणी केलेल्या पिछाडीच्या संरक्षणामुळे सुलतान वाचला आणि त्यानेही हल्लेखोरांवर जोरदार प्रतिहल्ला चढवला. थोडक्यात बचावल्यानंतर, अहमद शाह प्रथमने विजयनगरवर हल्ला केला आणि बराच काळ वेढा घातला. देव राय द्वितीयला शांततेसाठी विनंती करण्यास भाग पडले आणि त्याने खंडणी देण्याचे मान्य करून एका करारावर स्वाक्षरी केली. १४२५ मध्ये, अहमद शाह प्रथमने वारंगलवर यशस्वीपणे ताबा मिळवला आणि ते राज्य संपुष्टात आले.

देवराय यांनी कोंडविडूच्या रेड्डी राजांकडून गमावलेल्या प्रदेशांकडे आपले लक्ष वळवले आणि १४३२ मध्ये तो किल्ला पुन्हा ताब्यात घेतला. रेड्डी राजांकडून गमावलेला बहुतेक प्रदेश परत मिळवण्यात आला. १४२७, १४३६ आणि १४४१ मध्ये ओडिशाच्या गजपतींसोबत झालेल्या सलग तीन लढायांमध्ये, त्यांनी त्यांना पराभूत करून गमावलेला प्रदेश परत मिळवला. दख्खनवर आपली पकड प्रस्थापित केल्यानंतर, देवराय द्वितीयने आपले लक्ष दक्षिणेकडील केरळ आणि सिलोनकडे वळवले. क्विलॉनपासून सिलोनपर्यंतचे शासक त्याला खंडणी देत ​​असत आणि पेगू, तानासेरिमचे बर्मी राजेसुद्धा त्याला खंडणी देत ​​असत. देवराय द्वितीयच्या राजवटीत, विजयनगरचा विस्तार कलिंगापासून मलबारपर्यंत आणि गुलबर्गापासून सिलोनपर्यंत झाला आणि पश्चिम किनारपट्टीवरील विविध बंदरांच्या ताब्यामुळे व्यापार भरभराटीस आला.

१४३५ मध्ये अहमद शाह प्रथमचा उत्तराधिकारी अल्लाउद्दीन शाह याच्याकडून झालेला आणखी एक पराभव आणि रायचूर, सोलापूर, विजापूर यांसारखे अनेक किल्ले गमावल्यामुळे देव राय द्वितीयला बहमनींचा सामना करण्याच्या मार्गांचा विचार करणे भाग पडले. देव राय द्वितीयने त्यांचा सामना कसा करायचा यावर उमराव आणि सल्लागारांसोबत एक बैठक घेतली, तेव्हा त्यांनी दोन मुद्दे उपस्थित केले. एक म्हणजे, बहमनी वापरत असलेले अरबी घोडे हे स्थानिक घोड्यांपेक्षा अधिक वेगवान आणि बलवान होते, जे थकवा सहन करू शकत नव्हते. बहमनींचा दुसरा महत्त्वाचा फायदा म्हणजे त्यांच्या सैन्यातील सुप्रशिक्षित आणि व्यावसायिक धनुर्धारी, ज्याची विजयनगरकडे कमतरता होती. तेव्हाच देव राय द्वितीयने सैन्यात मुस्लिम धनुर्धाऱ्यांची भरती करण्याचा निर्णय घेतला, जे त्याच्या सैनिकांना प्रशिक्षण देतील. या मुस्लिम धनुर्धाऱ्यांना त्यांच्या धर्माचे पालन करण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य देण्यात आले, त्यांना जहागिरी देण्यात आल्या आणि त्यांच्यासाठी विजयनगरमध्ये एक मशीदही बांधण्यात आली. ही चाल यशस्वी ठरली आणि आता विजयनगर सैन्याकडे हल्ल्यासाठी सज्ज असलेले २००० मुस्लिम आणि ६०,००० हिंदूंचे एक व्यावसायिक धनुर्विद्या पथक तयार झाले होते. १४३६ मध्ये, देवराय द्वितीयने मुद्गल किल्ल्यावर हल्ला चढवला आणि तो पुन्हा ताब्यात घेतला.

गजपती (उडीसा/ओडिशा) राजांविरुद्ध युद्धे

देव राय द्वितीय ने गजपती राजांविरुद्ध तीन प्रमुख युद्धे लढली होती .

कोंडाविडूची लढाई (१४२७)-गजपती राजा भानुदेव चौथा  विरुद्ध. विजयनगरने कोंडाविडू जिंकले.

राजमहेन्द्री (राजामुंद्री) ची लढाई (१४३६) -कपिलेंद्र देवने हल्ला केला तेव्हा पराभूत केले.

१४४१ ची लढाई - पुन्हा गजपतींना हरवले.

यामुळे आंध्र प्रदेशातील कोंडाविडू, राजमहेन्द्री भाग विजयनगरकडे आला. विजयनगरची पूर्व आणि उत्तर सीमा कृष्णा नदीपर्यंत विस्तारली.

नोव्हेंबर १४४२ ते एप्रिल १४४३ च्या दरम्यानच्या एका दिवशी, राजा देव राय यांच्या सर्वात जवळच्या नातेवाईकाने त्यांच्यावर प्राणघातक हल्ला करण्याचा प्रयत्न केला .

अब्दुर रझ्झाकच्या मते तो त्यांचा भाऊ होता, तर नुनिझच्या मते तो त्यांचा पुतण्या होता. या दोन्ही कथांपैकी अब्दुर रझ्झाकची कथा निःसंशयपणे अधिक विश्वसनीय आहे, कारण तो एक समकालीन साक्षीदार आहे. नुनिझने सांगितलेली कथा या खंडाच्या शेवटी असलेल्या इतिवृत्तात दिली आहे.अब्दुर रझ्झाक हा पर्शियाकडून कालिकत आणि विजयनगर येथे राजदूत होता, आणि त्याचे वर्णन विशेषतः महत्त्वाचे आहे कारण ते घटनेची तारीख निश्चितपणे सांगते.

या कथनाचा लेखक कालिकत येथे वास्तव्यास असतानाच्या काळात (नोव्हेंबर १४४२ ते एप्रिल १४४३) बिडजानगर शहरात एक विलक्षण आणि अतिशय विचित्र घटना घडली…

राजाच्या भावाने, ज्याने स्वतःसाठी एक नवीन घर बांधले होते, त्याने तेथे राजाला आणि साम्राज्यातील प्रमुख व्यक्तींना आमंत्रित केले. आता, एकमेकांसमोर कधीही जेवण न करणे ही काफिरांची एक प्रस्थापित प्रथा आहे. आमंत्रित केलेल्या सर्व लोकांना एका भव्य सभागृहात एकत्र जमवण्यात आले. थोड्या थोड्या वेळाने, राजकुमार एकतर स्वतः येत असे किंवा एखाद्या दूताला पाठवून सांगत असे की अमुक-तमुक थोर व्यक्तीने येऊन मेजवानीतील आपला वाटा खावा. शहरात सापडणारे सर्व ढोल, तुतारी, रणशिंगे आणि बासरी एकत्र आणण्याची काळजी घेण्यात आली होती, आणि ही सर्व वाद्ये एकाच वेळी वाजल्याने प्रचंड गोंधळ उडाला. ज्या व्यक्तीला बोलावण्यात आले होते, त्याने वर उल्लेखलेल्या घरात प्रवेश करताच, दबा धरून बसलेल्या दोन मारेकऱ्यांनी त्याच्यावर झडप घातली, त्याला एका खंजिराने भोसकले आणि त्याचे तुकडे तुकडे केले. त्याचे अवयव, किंवा खरे तर त्याच्या शरीराचे तुकडे काढून घेतल्यानंतर, त्यांनी दुसऱ्या एका पाहुण्याला बोलावले, जो या कत्तलीच्या ठिकाणी प्रवेश करताच गायब झाला... ढोलांचा आवाज, आरडाओरडा आणि गोंधळामुळे काय चालले आहे याची कोणालाही कल्पना नव्हती. अशाप्रकारे राज्यात नाव किंवा प्रतिष्ठा असलेल्या सर्वांची कत्तल करण्यात आली. आपल्या बळींच्या रक्ताने माखलेले घर सोडून तो राजकुमार राजाच्या महालात गेला आणि त्या राजवाड्यात तैनात असलेल्या रक्षकांना उद्देशून, गोड शब्दांनी त्यांना आपल्या घरी येण्याचे आमंत्रण दिले आणि त्यांना इतर बळींच्या पावलांवर पाऊल ठेवून जायला लावले. त्यामुळे महाल त्याच्या सर्व रक्षकांपासून वंचित झाला. त्यानंतर हा दुष्ट राजासमोर आला, त्याच्या हातात सुपारीने माखलेले एक पात्र होते, ज्याच्या खाली एक तेजस्वी खंजीर लपवलेला होता. तो राजाला म्हणाला, 'सभागृह तयार आहे आणि ते फक्त आपल्या सन्माननीय उपस्थितीची वाट पाहत आहेत.'

'श्रेष्ठ पुरुषांना स्वर्गातून प्रेरणा मिळते' या उक्तीनुसार राजा त्याला म्हणाला, 'आज माझी प्रकृती ठीक नाही.'

या अनैसर्गिक भावाने, राजाला आपल्या घरी बोलावण्याची आशा गमावल्यामुळे, आपली खंजीर उपसली आणि त्याने राजावर अनेक जोरदार वार केले, ज्यामुळे राजकुमार आपल्या सिंहासनाच्या मागे कोसळला. राजा मेला आहे असे समजून, त्या देशद्रोह्याने राजाचे शीर कापण्यासाठी आपल्या एका विश्वासू साथीदाराला तिथेच ठेवले; मग सभागृहातून बाहेर पडून तो राजवाड्याच्या प्रवेशमंडपात चढला आणि लोकांना उद्देशून म्हणाला: 'मी राजा, त्याचे भाऊ आणि अमुक-अमुक अमीर, ब्राह्मण व वजीर यांना ठार मारले आहे; आता मी राजा आहे.'

दरम्यान, त्याचा दूत राजाचे शीर धडपासून वेगळे करण्याच्या उद्देशाने सिंहासनाजवळ आला होता, परंतु त्या राजकुमाराने, तो ज्या आसनामागे पडला होता ते आसन उचलून, त्या नराधमाच्या छातीवर इतक्या जोरात प्रहार केला की तो पाठीवर कोसळला. मग राजाने, हे भयंकर दृश्य पाहून एका कोपऱ्यात लपलेल्या आपल्या एका रक्षकाच्या मदतीने, त्या मारेकऱ्याला ठार मारले आणि अंतःपुराच्या मार्गाने राजवाड्यातून बाहेर पडला.

त्याचा भाऊ, अजूनही दरबाराच्या पायऱ्यांवर उभा राहून, जनसमुदायाला त्याला आपला राजा म्हणून मान्यता देण्याचे आवाहन करत होता. त्याच क्षणी राजा ओरडला, ‘मी जिवंत आहे. मी सुखरूप आहे. त्या नराधमाला पकडा.’जमलेल्या सर्व जमावाने दोषी राजकुमारावर झडप घातली आणि त्याला ठार मारले.

संस्कृती

देवराय दुसरा हा संगम वंशातील  सर्वात तेजस्वी राजा होता. तो कदाचित संगम वंशातील सर्वश्रेष्ठ सम्राट होता आणि त्याने त्याच्या काळातील काही सर्वात प्रसिद्ध कन्नड आणि तेलुगू कवींना आश्रय दिला. लक्कण्णा दंडेश, चमसा, जक्कनार्य आणि कुमार व्यास यांसारखे कन्नड कवी आणि श्रीनाथयांसारखे तेलुगू कवी त्यांच्यापैकी सर्वात प्रसिद्ध आहेत. असे म्हटले जाते की श्रीनाथाला दरबारात वरिष्ठ मंत्र्याचा दर्जा होता आणि तो सम्राटासोबत मुक्तपणे वावरत असे. राजा स्वतः एक विद्वान होता आणि राजा स्वतः एक कवी होते आणि त्यांनी ' सोबागिना सोणे' हा कन्नडमधील प्रणय कथांचा संग्रह लिहिला, ज्यात लेखक आपल्या पत्नीला कथा सांगतो.आणि संस्कृतमध्ये 'महानतक सुधानिधी' व 'ब्रह्मसूत्र' हे ग्रंथ लिहिले .

हजार राम मंदिर आणि विरुपाक्ष मंदिराचा विस्तार. विठ्ठल मंदिराची सुरुवातही त्याच्याच काळात झाली.त्याच्या कारकिर्दीतील अनेक शिलालेख उपलब्ध आहेत. एका शिलालेखात इ.स. १४२६ मध्ये राजाच्या नावाने केलेल्या घोषणेची नोंद आहे.त्याच वर्षी, बुधवार, १६ ऑक्टोबर रोजीच्या दुसऱ्या शिलालेखानुसार,त्याने राजधानीत "पान सुपारी बाजार" नावाच्या रस्त्यावर एक जैन मंदिर उभारले. 

संगम साम्राज्याचा ऱ्हास

देवराय द्वितीय यांच्या मृत्यूनंतर, १४४६ मध्ये मल्लिकार्जुन राय सिंहासनावर आरूढ झाले आणि त्यांना ओडिशापासून दक्षिणेपर्यंत पसरलेले राज्य वारसा हक्काने मिळाले. मल्लिकार्जुन रायाला सुरुवातीला बहमनी आणि गजपतींविरुद्ध काही प्रमाणात यश मिळाले असले तरी, तो एक कमकुवत आणि भ्रष्ट शासक होता. त्याच्या राजवटीत, विजयनगरने राजमुंद्रीपासून सुरू होणारा एक मोठा प्रदेश गमावला, जो गजपतींनी १४५४ मध्ये पुन्हा ताब्यात घेतला. आणि १४६४ मध्ये, जेव्हा गजपतींनी कोंडविडू आणि उदयगिरी परत मिळवले, तेव्हा संपूर्ण किनारपट्टीचा आंध्र प्रदेश गमावला गेला. दुसरी उल्लेखनीय घटना म्हणजे बहमनींना अरबी घोडे विकल्याच्या बदल्यात १०,००० मुस्लिमांची केलेली कत्तल. याच्या बदल्यात बहमनींनी विजयनगरवर हल्ला केला आणि १४५० पर्यंत हंपीजवळील बऱ्याच प्रदेशांवर त्यांचे नियंत्रण होते. दुसरीकडे, पोर्तुगीजांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील बंदरे ताब्यात घेतली आणि एकेकाळच्या बलाढ्य विजयनगर साम्राज्याला एका अवशेषात रूपांतरित केले. १४६५  मध्ये मल्लिकार्जुन रायाचा पुतण्या विरूपाक्ष राय  दुसरा याने अखेरीस उत्तराधिकारी बनले.

इसवी सन १४६९ च्या मध्यास, जेव्हा राजशेखर किंवा विरुपाक्ष पहिला हा विजयनगरचा राजा होता, तेव्हा मुहम्मदचा मंत्री महमूद गवान पश्चिमेकडे निघाला आणि एका बऱ्यापैकी यशस्वी मोहिमेनंतर त्याने विजयनगरच्या रायाच्या ताब्यात असलेल्या गोव्यावर समुद्रमार्गे आणि जमिनीवरून हल्ला केला. तो पूर्णपणे विजयी झाला आणि त्याने ते ठिकाण ताब्यात घेतले..मल्लिकार्जुन रायाने केलेल्या मुस्लिमांच्या हत्याकांडाचा हा बदलाही होता, ज्यानंतर अनेक जण पश्चिम किनाऱ्यावर पळून गेले होते. कृष्ण-तुंगभद्रा दोआब देखील बहामनी सुलतानांच्या हाती लागला, तर गजपतींनी तिरुवनमलाई ताब्यात घेतले. उ विजयनगरच्या मोठ्या भागांनी बंड केले आणि साम्राज्याचे विघटन होऊ लागले. १४८५ मध्ये, त्याचा स्वतःचा मुलगा प्रौद देव राय याने त्याला पदच्युत केले, जो संगम राजवंशाचा शेवटचा शासकही होता.प्रौदाचे राज्यही तितकेच सामान्य होते, आणि अखेरीस त्याचा सेनापती साळुव नरसिंह राय याने त्याला पदच्युत केले, ज्याने साळुव राजवंशाची स्थापनाही केली.

बहमणी सत्तेत गृहयुद्ध -एकसंध बहामनी साम्राज्य आता ५ राज्यांमध्ये विभागले गेले.

१४५८ मध्ये अल्लाउद्दीन शाह मरण पावला आणि त्याचा मुलगा हुमायून गादीवर बसला. आपल्या क्रूर स्वभावासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या हुमायूनचा राज्यकाळ क्रूरता आणि जुलूमशाहीने गाजला. त्याने देवराकोंडावर हल्ला केला, परंतु कडव्या प्रतिकारानंतर त्याला माघार घ्यावी लागली. सप्टेंबर १४६१ मध्ये त्याचे निधन झाले आणि त्याच्यानंतर निजाम शाह गादीवर आला, ज्याच्यानंतर १४६३ मध्ये त्याचा भाऊ मुहम्मद शाह गादीवर आला. मुहम्मद शाहपेक्षा त्याचा मंत्री महमूद गवान याने राज्यात अधिक महत्त्वाची भूमिका बजावली. १४७० च्या सुमारास, दख्खनमध्ये भीषण दुष्काळ पडला आणि कोंडापल्लेच्या रहिवाशांनी बंड करून तत्कालीन मुस्लिम गव्हर्नरला पदच्युत केले. त्यांनी आपल्या लढाईत मदत करण्यासाठी गजपती शासकांना आमंत्रित केले, तथापि सुलतानाने त्यांना पराभूत केले आणि ओडिशावरही मोहीम चालवली, ज्यामुळे अंदाधुंद विध्वंस आणि कत्तल झाली. कोंडापल्लेला कठोर शिक्षा देण्यात आली. तेथील मंदिरे जमीनदोस्त करण्यात आली, ब्राह्मण पुजाऱ्यांची सामूहिक कत्तल करण्यात आली आणि त्या जागी मशिदी बांधण्यात आल्या. राजमुंद्रीचाही पूर्णपणे विध्वंस झाला. महमूद गवानच्या हत्येमुळे, ज्यांच्यामध्ये तो लोकप्रिय होता ते सरदार आणि लोक संतप्त झाले आणि लवकरच मुहम्मद शाहला पदच्युत करण्यात आले. १४८२ मध्ये मुहम्मद शाह द्वितीयने सत्ता हाती घेतली असली तरी, संपूर्ण राज्यात बंडे उफाळून आली आणि अनेक प्रदेशांनी आपले स्वातंत्र्य घोषित केले. गोव्याचा गव्हर्नर हा त्यांपैकी पहिला होता, कारण तो राज्यापासून वेगळा झाला आणि त्याने बहुतेक महत्त्वाची बंदरे ताब्यात घेतली. 

युसूफ आदिल खान हा मुहम्मद शाहच्या अधिपत्याखालील एक गुलाम होता आणि तो मूळचा जॉर्जियाचा होता, पण त्याला इराणमध्ये विकत घेण्यात आले होते.  जेव्हा बहामनी साम्राज्याचा ऱ्हास झाला, तेव्हा त्याने आपले स्वातंत्र्य घोषित केले आणि १४८९ मध्ये विजापूर येथे आदिलशाही राज्याची स्थापना केली. 

आदिल खानच्या विपरीत, बिदर येथील बरीदशाही राज्याचा संस्थापक, कासिम बरीद हा एक तुर्क होता आणि त्याने मुहम्मद शाहच्या अधिपत्याखाली मीर जुमला  म्हणून काम केले.  मुहम्मद शाहच्या मृत्यूनंतर तो आणखी शक्तिशाली झाला. १५२७ मध्ये जेव्हा हा राजवंश संपुष्टात आला, तेव्हा बिदर एक स्वतंत्र राज्य बनले. 

१४९० मध्ये, गवळीचा (आताचा अमरावती जिल्हा, महाराष्ट्र) गव्हर्नर इमाद-उल-मुल्क यानेही आपले स्वातंत्र्य घोषित केले आणि बेरार येथे इमाद शाही घराण्याची स्थापना केली. 

त्याच वर्षी, जुन्नरचा गव्हर्नर मलिक अहमद शाह बकरी याने आपले स्वातंत्र्य घोषित केले, जहांगीर खानच्या नेतृत्वाखालील बहामनी सैन्याचा पराभव केला आणि निजाम शाही घराण्याची स्थापना केली, जे पुढे अहमदनगर शहरातून राज्य करणार होते.

१५१८ मध्ये, तेलंगणा प्रदेशाचा गव्हर्नर कुली कुतुब-उल-मुल्क याने स्वातंत्र्य घोषित केले आणि गोलकोंडा येथे कुतुब शाही घराण्याची स्थापना झाली. 

आणि अशाप्रकारे, एकेकाळचे एकसंध बहामनी साम्राज्य आता ५ राज्यांमध्ये विभागले गेले.

 विजापूरचा आदिल शाही, बेरारचा इमाद शाही, बिदरचा बरीद शाही, अहमदनगरचा निजाम शाही आणि गोलकोंडाचा कुतुब शाही.

संगम साम्राज्याचा ऱ्हास आणि बहामनी साम्राज्याचे विघटन हे साधारणपणे एकाच काळात घडले,ज्यामुळे गोंधळ, संभ्रम आणि अराजकता माजली. 

संदर्भ -एक विस्मृत साम्राज्य - रॉबर्ट सेवेल.

History Under Your Feet-Ratnakar Sadasyula

#हंपी_इतिहास_६ ----विजयनगर साम्राज्य आणि हनुमान भक्ती

 #हंपी_इतिहास_६ ----विजयनगर साम्राज्य आणि हनुमान भक्ती

विजयनगर साम्राज्य आणि हनुमान भक्ती यांचा संबंध खूप गहन आणि रोचक आहे. विजयनगर साम्राज्य (१३३६ ते १५६५) हे दक्षिण भारतातील एक शक्तिशाली हिंदू साम्राज्य होते, ज्याने इस्लामी आक्रमणांविरुद्ध हिंदू संस्कृतीचे रक्षण केले. या साम्राज्यात हनुमानजींची भक्ती ही केवळ धार्मिक नव्हती, तर राजकीय, सैन्यिक आणि सामाजिक महत्त्वाची होती.

हंपि अंजनाद्री पर्वत (अंजनेयाद्री बेट्टा किंवा अंजनी पर्वत) 

हंपी जवळ अनेगुंडी भागात, तुंगभद्रा नदीच्या काठी हा पर्वत आहे.रामायण काळातील किष्किंधा -वानर राज्य चा भाग मानला जातो.हनुमानजींचे जन्मस्थान म्हणून प्रसिद्ध आहे. हनुमानजींच्या आईचे नाव अंजना देवी, म्हणून या पर्वताला अंजनाद्री म्हणतात. खालून शिखरापर्यंत ५७५ पायऱ्या चढाव्या लागतात. साधारण ३०-४५ मिनिटे लागतात.चढाई थोडी कठीण आहे, पण जय बजरंगबली म्हणत चढताना खूप आनंद येतो. वरून तुंगभद्रा नदी, हंपीचे खडकाळ लँडस्केप, विजयनगर साम्राज्याचे अवशेष आणि दूरवरचा विहंगम दृष्य अफलातून दिसतो.तुम्ही दोन दिवस अख्ख दक्षिण हंपी पालथं घातलेले असते.त्यामुळे अंजनाद्री पर्वताहून दूरवर दिसणारे दक्षिण हंपीतले मंदिर शोधायला मजा येते .वळण वळण घेऊन येणारी पंपा नदी ,मधेच चंद्रकोरीसारखं वळण घेते.तिथे दूर विजय विठ्ठल मंदिर आणि रथ पाहायचा .चक्रतीर्थ वरचे ते खडक,विरुपाक्ष पहायला मंदिरापासून थोडं दूर दक्षिणेकडे यायचं.

वरून दिसते की, हजारो-लाखो वर्षांपूर्वी देवांनी खेळल्यासारखे मोठे-मोठे गोलाकार, अनियमित खडक सर्वत्र पसरलेले आहेत. काही खडक इतके मोठे की, त्यावर संपूर्ण मंदिरे बांधली गेली होती! हे खडक लाल-तांबड्या रंगाचे, सूर्यप्रकाशात सोनेरी दिसतात.

खडकांमधील खोऱ्यात आणि नदीकाठी भातशेती हिरवीगार दिसतात.जणू हिरव्या पट्ट्यांचा जिगसॉ पझल! त्यामध्ये नारळी वृक्ष रांगेत उभे आहेत. हे हिरवे पट्टे खडकाळ भागात खूप स्पष्ट दिसतात .

रामाच्या वनवासादरम्यान, हनुमान किष्किंधेत (उत्तर हंपी ) त्यांना भेटला आणि त्यांना आपला शाश्वत स्वामी म्हणून ओळखले . रामासोबतच्या त्याच्या पहिल्याच भेटीतून भक्ती, नम्रता आणि सेवेची आजीवन शपथ घेतली गेली .

संदेश पोहोचवण्यापासून ते समुद्र ओलांडण्यापर्यंत , लंकेला आग लावण्यापासून ते संजीवनी आणण्यापर्यंत , हनुमानाने निस्वार्थपणे सेवा केली .

हंपीतील यंत्रोद्धारक हनुमान मंदिर 

श्री व्यासराज (१४४७–१५३९) हे विजयनगर साम्राज्याचे राजगुरू होते. ते कृष्णदेवराय यांचे गुरू होते. ते चार राजांच्या काळात राजगुरू म्हणून राहिले.

ते द्वैत दर्शनाचे महान विद्वान होते आणि पुरंदरदास, कनकदास यांचे गुरूही होते.

हनुमान भक्तीचा प्रसार: व्यासराज यांनी ७३२ हनुमान मूर्ती दक्षिण भारतात  स्थापित केल्या. यातील बहुतेक वीर हनुमान (वीर मुद्रेत) होत्या.

व्यासराज यांनी ७३२ जैन विद्वानांना शास्त्रार्थात हरवले आणि प्रत्येक विजयानंतर एक हनुमान मूर्ती स्थापित केली.राज्यात हिंदू धर्माचे रक्षण आणि लोकांच्या मनोबल वाढवण्यासाठी वीर हनुमान पूजेला प्रोत्साहन दिले.

हंपीत यंत्रोद्धारक हनुमान मंदिर चक्रतीर्थ जवळ हे व्यासराज यांनी स्थापित केले.यामागची कथा अशी कि,व्यासराज रोज खडकावर कोळशाने हनुमानजींचे चित्र काढायचे, पण ते नाहीसे व्हायचे. १२ दिवसांनी हनुमानजी प्रकट झाले आणि षट्कोण यंत्र मध्ये स्वतःला बांधून (यंत्रोद्धारक) स्थापित करण्यास सांगितले.

ही मूर्ती पद्मासन या योग मुद्रेत बसलेल्या अवस्थेत आहे .

माधवरंग मंदिरातील विशाल हनुमान मूर्ती ...

लोटस महलजवळ माधव मंदिर, ज्याला रंग मंदिर असेही म्हणतात  मंदिर आहे. मुख्य गर्भगृहाच्या दरवाजाबाहेर, हनुमानाची एक विशाल मूर्ती आहे.जी मोनोलिथिक म्हणजे एकाच दगडात कोरली असून तीन मीटर इतकी उणचं आहे ..ज्यात त्याचा उजवा हात वर उचललेला, डावी मूठ (जी खराब झालेली आहे) मांडीवर आणि कमानदार शेपूट डोक्यावर आहे. त्याच्या कमरेला खंजीर असलेला एक पट्टा आहे .जे विजयनगरच्या अधिकृत चिन्हांपैकी एक आहे. हनुमानाच्या खाली एक रांगणारा राक्षस आहे, ज्याला हनुमानाने ठार मारले आहे. हे राक्षसी दुष्टतेचे क्षुद्रत्व आणि हनुमान प्रतीक  चांगुलपणाचे महत्त्व अधोरेखित करतात.यातील हनुमानाच्या गळ्यातील माळा.कंबरेवरचे आणि इतर दागिनेही अतिशय सुबक आहेत.इतका सालंकृत हनुमान खूप वेळ डोळेभरून पाहावा असा आहे .

 इस्लामी आक्रमणांविरुद्ध लढताना हनुमानजींना वीर रक्षणदेवता मानले गेले. हनुमान मूर्ती राज्यभर ठेवून लोकांचे मनोबल वाढवले.

हंपी_इतिहास ४ देवराय पहिला १४०६ ते १४२२/१४२३

 #हंपी #हंपी_इतिहास४ #hampi_history

देवराय पहिला १४०६ ते १४२२/१४२३

देवराय पहिल्याचे प्रेमप्रकरण हे मुख्यतः फेरिश्ता यांच्या वर्णनावर आधारित आहे. हे "War of the Goldsmith's Daughter" म्हणून प्रसिद्ध आहे. ही गोष्ट बहामनी आणि विजयनगर यांच्यातील १४०६-०७ च्या युद्धाचे कारण सांगते.ही कथा फेरिश्ता यांच्या "तारीख-ए-फेरिश्ता" मध्ये आहे. बहामनी दृष्टिकोनातून लिहिलेली असल्याने काही अतिशयोक्ती असू शकते.

काही आधुनिक इतिहासकार ही गोष्ट अपूर्ण सत्य किंवा अतिरंजित मानतात. देवराय हा युद्धप्रिय आणि राज्यविस्तार करणारा राजा होता, त्यामुळे केवळ प्रेमासाठी युद्ध करणे त्याच्या स्वभावाशी जुळत नाही, असे काहीजण सांगतात.

**देवराय पहिला सिंहासनावर आल्यानंतर , एक ब्राह्मण संत काशी यात्रेतून परत आला. त्याने देवरायला मुदगल येथील एका सोनाराच्या मुली बद्दल सांगितले.

मुलीचे नाव पार्थल असे होते.ती अत्यंत सुंदर, गुणी, संगीतात निपुण आणि इतर गुणांनी युक्त होती.देवराय तिच्या वर्णनाने मोहित झाला. त्याने त्या ब्राह्मणाला मुदगलला पाठवले आणि मुलीला विवाहाचा प्रस्ताव दिला.

पार्थलने प्रस्ताव नाकारला कारण त्यावेळची परिस्थिती होती

विजयनगरच्या राजघराण्यातील अलीकडील सिंहासनाच्या संघर्षामुळे (त्याचे भाऊ एकमेकांना मारले गेले होते) तिला भीती वाटली.

राजाच्या राजवाड्यात गेलेल्या मुली कधीही कुटुंबाकडे परत येत नाहीत, अशी अफवा होती.तिने सती प्रथेची भीती व्यक्त केली.त्याऐवजी ती इस्लामिक राजकुमाराशी लग्न करू इच्छित असल्याचे सांगितले.

ब्राह्मण रिकाम्या हाताने परत आला. यामुळे देवरायचा प्रेम वेडा झाला. त्याने मोठ्या सैन्यासह मुदगलवर हल्ला करण्याचे ठरवले.

देवरायने ५००० निवडक घोडदळ घेऊन, “देश दौरा” च्या बहाण्याने निघाला. तुंगभद्रा नदी ओलांडून तो मुदगल जवळ पोहोचला.

त्याने आपल्या सैन्याला रात्री-दिवस वेगाने जाऊन मुदगल गाव घेरण्याचे आणि पार्थलला तिच्या संपूर्ण कुटुंबासह बंधक बनवून आणण्याचे आदेश दिले. मित्रांनी विरोध केला तरी त्याने ऐकले नाही.

देवरायने ब्राह्मणाला पार्थलच्या कुटुंबाला पूर्वसूचना देण्यासाठी पाठवले नव्हते.विजयनगर सैन्य येत असल्याची बातमी मुदगलला पोहोचताच गावकरी पळून गेले. पार्थल आणि तिचे कुटुंबही पळाले.सैन्य रिकाम्या गावात आले. रागात त्यांनी आसपासचे प्रदेश लुटले आणि नष्ट केले.

बहामनी फौज फौलाद खानच्या नेतृत्वात देवरायच्या विरोधात आल्यावर विजयनगरच्या सैन्यावर हल्ला केला. यात विजयनगरचे २००० सैनिक मारले गेले.

***बहामनी गव्हर्नर फौलाद खान याने देवरायच्या सैन्याला पराभूत केले.यामुळे बहामनी सुलतान फिरोज शाह स्वतः मोठ्या फौजेसह आला.

देवराय पहिला या युद्धात पराभूत झाला.शांतता करारात देवरायला मोठी खंडणी द्यावी लागली.

बंकापूर किल्ला आणि प्रदेशद्यावा लागला आपल्या एक मुलीचे लग्न फिरोज शाहच्या मुलाशी करावे लागले .

५० हत्ती, मोती, पैसा आणि २००० नर्तकी-गायिका इ.द्यावे लागले.

पार्थल हीने फिरोज शाहच्या कुटुंबातील हसन खान यांच्याशी लग्न केली.

या युद्धानंतर देवरायने आपली सेना सुधारली तुर्की धनुर्धारी, अरेबियन घोडे यांचा समावेश केला आणि नंतर पंगळ युद्धात फिरोज शाहला पराभूत केले.

***पंगळ युद्धाची रणनीती (सुमारे १४१८-१४२० ई.) हे युद्ध बहामनी सुलतान फिरोज शाह यांनी सुरू केले होते, पण शेवटी देवराय पहिला यांच्या रणनीतीने विजयनगरला निर्णायक विजय मिळवून दिला.

पंगळ किल्ला (आजच्या तेलंगणा/नालगोंडा भागात) जिंकणे. हा किल्ला रेचरला नायक किंवा विजयनगरच्या प्रभावाखाली होता. त्यावर नियंत्रण मिळवल्याने बहामनी साम्राज्य दक्षिणेकडे विस्तारित होऊ शकले असते.

मोठ्या फौजेसह पंगळ किल्ल्याचा दोन वर्षांचा वेढा घातला.किल्ल्याभोवती छावणी टाकली, पुरवठा मार्ग तोडण्याचा प्रयत्न केला.किल्ला जिंकण्यासाठी सतत हल्ले आणि दबाव टाकला.

वेढा खूप लांबला म्हणजे २ वर्षे लांबला. यामुळे बहामनी सैन्यात दुष्काळ, उपासमार आणि रोगराई पसरली. सैन्य कमकुवत आणि थकले.

देवरायने सुरुवातीला थेट सामना टाळला आणि संधीची वाट पाहिली. पूर्वीच्या पराभवानंतर त्याने तुर्की धनुर्धारी , अरेबियन आणि पर्शियन घोडे आणून घोडदळ आणि तोफखाना सुधारला होता. युद्धाच्या वेळी नवीन, ताज्या फौजा गोळा केल्या.वेलमा सरदार आणि इतर हिंदू सरदारांची मदत घेतली. यामुळे अतिरिक्त सैन्य आणि स्थानिक पाठिंबा मिळाला.

बहामनी सैन्य वेढ्यात व्यस्त असताना देवरायने बहामनी छावणीला बाहेरून घेरले.विजयनगरची मुख्य फौज आल्यावर दोन बाजूंनी हल्ला केला.

जेव्हा बहामनी सैन्य कमकुवत आणि रोगाने ग्रस्त झाले, तेव्हा पंगळ किल्ल्यातील विजयनगर/नायकांच्या सैन्याने बाहेर पडून शत्रूच्या छावणीवर हल्ला केला.

यामुळे बहामनी फौज दोन आगीत सापडली एकीकडे देवरायची बाहेरची फौज, दुसरीकडे किल्ल्यातून येणारा हल्ला.

बहामनी सैन्याची संपूर्ण हानी झाली. हजारो सैनिक मारले गेले. फिरोज शाह पळून गेला. काही वर्णनांनुसार विजयनगर सैन्याने शत्रूच्या डोक्यांचा मोठा ढीग उभारला.विजयनगरची फौज फिरोज शाहच्या प्रदेशात घुसली, अनेक गावे, मशीदी नष्ट केल्या आणि मुस्लिम नागरिकांवर मोठा हल्ला केला.

***फिरोज शाहला शांतता मागावी लागली.

त्याने दक्षिणी आणि पूर्वीचे जिल्हे मुख्यतः गुलबर्गा आणि बीजापूरच्या दक्षिणेकडील भाग देवरायला सोडून द्यावे लागले.

१४२२ पर्यंत देवराय पहिल्याने कृष्णा-तुंगभद्रा दोआब संपूर्ण नियंत्रणात आणले, ज्यात पंगळ किल्ला समाविष्ट होता.

या पराभवानंतर फिरोज शाह खूप निराश झाला. त्याने सिंहासन आपल्या भावाला अहमद शाहला सोपवले आणि स्वतः धार्मिक जीवन जगत मरण पावला.

हे युद्ध देवराय पहिल्याच्या कारकीर्दीतील सर्वात मोठे यश मानले जाते. यामुळे विजयनगर साम्राज्य दक्षिण भारतात पुन्हा मजबूत झाले.

***वारंगल चे विभाजन आणि संधी

वारंगलच्या वेलमा राजघराण्यात आंतरिक भांडण झाले.देवरायने याचा फायदा घेत वारंगलशी युती करून रेड्डी राज्याचे विभाजन केले.

यामुळे दख्खनमध्ये सत्ता संतुलन बदलले आणि विजयनगरला फायदा झाला.

***गोलकोंडा आणि तेलंगणा भागातील वेलमा सरदारयांच्याशी सतत छोटे-मोठे युद्धे आणि छापे चालू होते.

देवराय पहिल्याने वेलमांना अनेक वेळा पराभूत केले किंवा त्यांच्याशी युती केली.

हे संघर्ष मुख्यतः तुंगभद्रा-कृष्णा सीमेवर आणि तेलंगणा भागात होते.

***गजपती यांच्याशी तणाव (ओडिशा/कलिंग)

पंगळ युद्धानंतर बहामनी कमकुवत झाल्याने गजपती भानुदेव याने राजमहेन्द्री भागावर हल्ला केला.यामुळे युद्ध होण्याची शक्यता निर्माण झाली.

पण विजयनगरच्या डोड्डा अल्ला या कुशल मंत्री यांच्या डिप्लोमसीने युद्ध टळले. समझोता झाला आणि गजपती मागे हटले.म्हणजे प्रत्यक्ष मोठी लढाई झाली नाही, फक्त सीमेवर तणाव होता.

देवराय पहिला यांचा मृत्यू २५ फेब्रुवारी १४२३ रोजी झाला.

१. रामचंद्र राय (Ramachandra Raya)

देवराय पहिल्याचा मुलगा.

सिंहासनावर १४२२/१४२३ मध्ये आला.

त्याचा कारकीर्द फार छोटा होता .काही महिने किंवा ६-७ महिन्यांपर्यंत.

त्याच्या काळात कोणतेही विशेष युद्ध, विकास किंवा घटना घडली नाही. तो कमकुवत राजा मानला जातो.

२. वीर विजय बुक्‍का राय / विजय राय

देवराय पहिल्याचा दुसरा मुलगा (रामचंद्र रायचा भाऊ).

रामचंद्र रायनंतर लगेचच १४२२-१४२४ पर्यंत सिंहासनावर आला.त्याचाही कारकीर्द खूप छोटा (१-२ वर्षे) आणि कमकुवत होता.त्याच्या काळातही साम्राज्य स्थिर राहिले नाही. कोणतीही मोठी कामगिरी नोंदवली गेली नाही.

***३. देवराय दुसरा

देवराय पहिल्याचा मुलगा वा वारस होता.जो १४२४ ई. मध्ये सिंहासनावर आला. कारकीर्द १४२४ ते १४४६ ई. पर्यंत होती.

तो संगम वंशातील सर्वात महान राजा मानला जातो. त्याने बहामनी सुलतानांविरुद्ध अनेक यशस्वी युद्धे केली, सेना सुधारली जसे मुस्लिम धनुर्धारी नेमले, साम्राज्य विस्तारले आणि कन्नड साहित्य व वास्तुकलेचा पुरस्कार केला.त्याला गजबेटेकर ही उपाधी मिळाली.

#हंपी_इतिहास_३ हरिहर दुसरा (१३७७ ते १४०४)

 #हंपी५ #हंपी_इतिहास_३ #hampi_history 

**अडोनीचा वेढा (इ.स. १३७५–१३७८)

बहामनी साम्राज्याच्या मुहम्मद शाह प्रथमने इ.स. १३५८ ते १३७५ या काळात राज्य केले.त्याच्या मृत्यूनंतर त्याचा मुलगा मुजाहिद गादीवर आला.त्याने सत्तेवर येताच विजयनगरचा राजा बुक्का राय प्रथम याला 'बंकापूर'चा किल्ला आणि रायचूर दोआबमधील काही प्रदेश सोडून देण्याची मागणी केली. बुक्का रायांनी ही मागणी हास्यास्पद ठरवून फेटाळली, ज्यामुळे युद्धाला तोंड फुटले. 

मुजाहिदने प्रचंड सैन्यासह विजयनगरवर चाल केली. बुक्का रायांनी समोरासमोर लढण्याऐवजी राजधानी सोडून जंगलात आश्रय घेतला आणि गनिमी काव्याने  लढायला सुरुवात केली.सुलतान मुजाहिदने सुमारे ६ महिने बुक्का रायांचा जंगलात पाठलाग केला, पण त्याला यश आले नाही. सरतेशेवटी, बुक्का राय आपल्या राजधानीत परतले आणि स्वतःला किल्ल्यात बंदिस्त करून घेतले. 

मुजाहिदने विजयनगरच्या बाह्य तटबंदी भेदल्या, पण मुख्य शहर जिंकणे त्याला अशक्य झाले.

विजयनगरमध्ये यश मिळत नाही हे पाहून मुजाहिदने आपला मोर्चा अडोनीच्या किल्ल्याकडे वळवला, जो अत्यंत सामरिक महत्त्वाचा होता.मुजाहिदने आपला सेनापती सफदर खान सिस्तानी याला अडोनीला वेढा घालण्यास सांगितले.हा वेढा सुमारे ९ महिने चालला. अडोनीचा किल्ला अजिंक्य होता. बहामनी सैन्याला अन्नधान्याचा तुटवडा आणि साथीच्या रोगांचा सामना करावा लागला .जेव्हा पावसाळा सुरू झाला, तेव्हा किल्ल्यातील पाण्याचे साठे भरले गेले, ज्यामुळे किल्ल्यातील सैन्याची स्थिती मजबूत झाली. उलटपक्षी, मुजाहिदच्या छावणीत पुरामुळे आणि चिखलामुळे प्रचंड हाल झाले.आपला वजीर सैफुद्दीन घोरी याच्या सल्ल्यानुसार मुजाहिदने अखेर वेढा उठवला आणि माघार घेण्याचा निर्णय घेतला. मुजाहिदची हत्यायुद्धातून माघार घेत असताना १६ एप्रिल १३७८ रोजी मुजाहिद शाहची त्याचा चुलता दाऊद खान याने हत्या केली. या अंतर्गत कलहामुळे बहामनी सैन्य माघारी फिरले आणि विजयनगरवरील संकट तात्पुरते टळले.

वेढा बुक्का रायांच्या काळात सुरू झाला, पण तो अनिर्णित राहून संपला तेव्हा द्वितीय हरिहर सत्तेवर येत होते.

***हरिहर दुसरा (१३७७ ते १४०४)

बुक्का रायांच्या मृत्यूनंतर वारसाहक्कासाठी कोणताही मोठा संघर्ष झाला नाही. हरिहर दुसरा हे बुक्का रायांचे ज्येष्ठ पुत्र होते. त्यांनी 'महाराजाधिराज' आणि 'राजपरमेश्वर' या पदव्या धारण केल्या. विशेष म्हणजे, विजयनगरच्या राजांपैकी ही पदवी धारण करणारे ते पहिलेच होते, कारण त्यांच्या आधीचे शासक  स्वतःला 'राय' म्हणवून घेत असत.

बुक्का रायांच्या काळात साम्राज्य हे अनेक अर्ध-स्वायत्त प्रांतांमध्ये विभागलेले होते (भाई-भावंड आणि चुलत भाऊ यांच्याकडे).

हरिहर द्वितीय यांनी हे बदलले. त्यांनी आपल्या स्वतःच्या मुलांना महत्त्वाच्या प्रांतांचे गव्हर्नर केले.

विरुपाक्षला  तमिळ प्रदेश,,देवराय (भविष्यातील देवराय प्रथम) याला उदयगिरीइम्मडी बुक्का याला  मुलबागल नियुक्त केले.यामुळे कुटुंबातील अंतर्गत बंडखोरी कमी झाली आणि प्रशासन अधिक केंद्रित झाले.

***हरिहर दुसरा सत्तेवर येताच त्यांना दक्षिण भारतातील तमिळ आणि कानडी प्रदेशातील बंडाचा सामना करावा लागला. त्यांनी आपले सेनापती आणि पुत्र विरुपाक्ष याच्या मदतीने ही बंडे मोडून काढली आणि कावेरी नदीच्या दक्षिणेकडील प्रदेशावर आपली पकड घट्ट केली. 

***कोकण आणि पश्चिम किनारपट्टीचा विजय केला .हरिहर दुसरा यांनी पश्चिमेकडे आपले साम्राज्य विस्तारले. त्यांनी बहमनींच्या ताब्यात असलेली गोवा, चौल आणि दाभोळ ही महत्त्वाची बंदरे जिंकून घेतली. २९ ऑगस्ट १३८० रोजी माधव मंत्रि यांच्या नेतृत्वात विजयनगर फौजांनी गोवा ताब्यात घेतला.यामुळे अरबी समुद्रातील व्यापारावर विजयनगरचे नियंत्रण निर्माण झाले.

***बहमनी सुलतानाशी संघर्ष (इ.स. १३९८)त्यांच्या काळात बहमनी सुलतान ताजुद्दीन फिरोझ शाह याने विजयनगरवर आक्रमण केले. हरिहर दुसरा यांचा मुलगा बुक्का दुसरा (इम्मडी बुक्का)याने रायचूर दोआब जिंकण्याचा प्रयत्न केला होता, ज्याला उत्तर म्हणून फिरोझ शाहने चाल केली.या युद्धात विजयनगरच्या सैन्याचा पराभव झाला आणि हरिहरदुसरा यांना तह करावा लागला, ज्यामध्ये त्यांना मोठा दंड द्यावा लागला.

***त्यांनी आंध्र प्रदेशातील कोंडाविदुच्या रेड्डी राज्यांवर आक्रमण केले. त्यांनी उदयगिरी, श्रीशैलम आणि कर्नूल यांसारखे महत्त्वाचे प्रदेश जिंकून घेतले. यामुळे विजयनगरची सीमा कृष्णा नदीपर्यंत पोहोचली.असे मानले जाते की, हरिहर दुसरा यांच्या काळात विजयनगरच्या नौदलाने श्रीलंकेवर (जाफना) स्वारी केली होती आणि तेथून खंडणी वसूल केली होती. 

***त्यांच्या दरबारात संस्कृत आणि कन्नड साहित्याला मोठा राजाश्रय मिळाला. 'मधुरा' नावाच्या प्रसिद्ध जैन कवीने त्यांच्याच काळात 'धर्मनाथ पुराण' लिहिले, जे त्यांच्या धार्मिक सहिष्णुतेचे दर्शन घडवते.

हंपीमधील अनेक मंदिरांचा विस्तार त्यांच्या काळात झाला. विरूपाक्ष मंदिराच्या काही भागांचे बांधकाम आणि दुरुस्ती त्यांच्या देखरेखीखाली झाली.

गोवा आणि चौल सारखी बंदरे जिंकल्यामुळे अरबी घोड्यांचा व्यापार थेट विजयनगरच्या नियंत्रणात आला. यामुळे विजयनगरचे सैन्य अधिक शक्तिशाली झाले.त्यांनी सोन्याची आणि तांब्याची नाणी पाडली, ज्यावर शिव-पार्वती आणि इतर देवतांच्या प्रतिमा होत्या.

***इ.स. १४०४ मध्ये द्वितीय हरिहर यांच्या निधनानंतर विजयनगर साम्राज्यात सत्तेसाठी त्यांच्या मुलांमध्ये तीव्र संघर्ष सुरू झाला. हा वारसाहक्काचा संघर्ष साधारण दोन वर्षे चालला.

***विरुपाक्ष राय प्रथम (१४०४–१४०५)

सिंहासनावर बसल्यानंतर त्याचे शासन फक्त काही महिने अंदाजे १ वर्ष किंवा त्याहून कमी टिकले. त्याच्या स्वतःच्या पुत्रांनी किंवा भावांनी त्याला ठार मारले किंवा गादीवरून खाली खेचले. या काळात साम्राज्य कमकुवत झाले आणि काही प्रदेश विशेषतः पश्चिम किनाऱ्यावरील गोवा, दाभोल, चौल सारखी बंदरे बहमनी किंवा इतरांकडे गेले.

***बुक्का राय द्वितीय (१४०५–१४०६)

विरुपाक्ष राय नंतर बुक्का राय द्वितीयने सिंहासन घेतले. त्याचे शासनही फक्त १–२ वर्षे टिकले. तोही अशक्त आणि अकार्यक्षम ठरला. त्याच्या काळातही गोंधळ आणि प्रदेश गमावण्याची प्रक्रिया चालू राहिली.

***देवराय प्रथमचा विजय (१४०६)

या दोघांनंतर देवराय प्रथम (हरिहर द्वितीय यांचा पुत्र) याने संघर्ष जिंकला आणि १४०६ मध्ये स्थिरपणे सिंहासनावर बसला. त्याने साम्राज्याला पुन्हा स्थिरता दिली आणि नंतरच्या काळात मोठा विस्तार केला.

 दोन वर्षांच्या गृहयुद्धामुळे विजयनगर साम्राज्य कमकुवत झाले. प्रशासन ढिले पडले आणि सीमावर्ती प्रदेशांवर नियंत्रण ढिले झाले.

प्रादेशिक नुकसान: पश्चिम किनाऱ्यावरील महत्वाची बंदरे गमावली गेली. बहमनी सुलतान फिरोज शाह यांना फायदा झाला.

देवराय प्रथमने या गोंधळानंतर साम्राज्य पुन्हा मजबूत केले. त्याने बहमनींविरुद्ध युद्धे केली, प्रशासन सुधारले आणि विजयनगरला नवीन उंची दिली .

हरिहर द्वितीय यांनी आपल्या मुलांना वेगवेगळ्या प्रांतांचे गव्हर्नर नेमून प्रशासन केंद्रित करण्याचा प्रयत्न केला होता, पण त्यांच्या मृत्यूनंतर त्याच कुटुंबातील अंतर्गत स्पर्धा बाहेर आली.