हंपी इतिहास -८ (कृष्णदेवराय)

 

तुलुवा वंशाचा राजा नरसा नायक याने 1491 ते 1503 पर्यंत राज्य केले. त्यांच्यानंतर वीरनरसिंह राय (1503-1509), कृष्ण देवराय (1509-1529), अच्युत देवराय (1529-1542) आणि रा.152-1503.
***कृष्णदेवराय (17 जानेवारी 1471-17 ऑक्टोबर 1529) 

हा भारतीय इतिहासातील सर्वात प्रसिद्ध शासकांपैकी एक आहे, ज्याने 1509 ते 1529 या सुवर्णकाळात विजयनगर साम्राज्याचे नेतृत्व केले. तुलुवा राजवंशाचा तिसरा सम्राट म्हणून त्याने दिल्ली सल्तनतीच्या पतनानंतर विजयनगरला भारतीय उपखंडातील सर्वात शक्तिशाली साम्राज्यात रूपांतरित केले. 

डोमिंगो पायीश (पोर्तुगीज) यांच्या वर्णनानुसार कृष्णदेव हे केवळ विजयनगरचे सम्राट नव्हते, परंतु अगदी व्यावहारिक दृष्ट्या तो एक परिपूर्ण सार्वभौम होता, व्यापक होता शक्ती आणि मजबूत वैयक्तिक प्रभाव असणारा तोच खरा राज्यकर्ता होता. त्याच्या सर्वोत्तम दिवसांमध्ये शारीरिकदृष्ट्या मजबूत आणि त्याने आपली शक्ती कायम ठेवली. कठोर शारीरिक व्यायामाद्वारे सर्वोच्च खेळपट्टी. तो लवकर उठला आणि भारतीय मुद्गल वापराने आणि तलवारीच्या वापराने त्याचे सर्व स्नायू; मजबूत केले.तो एक चांगला स्वार होता .त्याच्या संपर्कात आलेल्या सर्वांवर त्यांनी सकारात्मक प्रभाव पाडला. त्याने आज्ञा दिली की, वैयक्तिकरित्या प्रचंड सैन्य, सक्षम, शूर आणि मुत्सद्दी होते .अत्यंत सौम्य आणि उदार चारित्र्याचा माणूस होता.तो सर्वांना प्रिय आणि सर्वांना आदरणीय होता .

 राजा कृष्ण देवराय यांच्या आधी, त्यांचे थोरले बंधू वीर नरसिंह (इ.स. १५०५-१५०९) सिंहासनावर होते. १५०५ मध्ये, वीर नरसिंहाने साळुव वंशातील बंदी राजा इम्माडी नरसिंहाची हत्या केली आणि विजयनगर साम्राज्य ताब्यात घेऊन तुलुव वंशाची स्थापना केली. काहींच्या मते, ते इ.स. १५१० मध्ये विजयनगरच्या सिंहासनावर आरूढ झाले आणि वयाच्या चाळीसाव्या वर्षी एका अज्ञात आजाराने मरण पावले. नरसिंहाचा संपूर्ण कार्यकाळ अंतर्गत बंड आणि आक्रमणांनी ग्रासलेला होता. इ.स. १५०९ मध्ये वीर नरसिंहाचा मृत्यू झाला. वीर नरसिंहाच्या मृत्यूनंतर, ८ ऑगस्ट, इ.स. १५०९ रोजी कृष्ण देवराय यांचा विजयनगर साम्राज्याचे राजा म्हणून राज्याभिषेक करण्यात आला. 
 
त्यांनी १४ प्रमुख लढाया लढल्या आणि सर्व जिंकल्या,ते एक अजिंक्य योद्धे होते.
**सर्वात प्रसिद्ध युद्ध रायचूरची लढाई (१५२०): बीजापूरच्या इस्माईल आदिल शाहविरुद्ध. पोर्तुगीज मदतीने किल्ला जिंकला. हे युद्ध अत्यंत कठीण होते.
**दिवाणीची लढाई (१५०९): बहमनी सुलतान महमूद शाह दुसरा चा पराभव. युसुफ आदिल शाह मारला गेला. यामुळे त्यांना “यवना राज्य स्थापक” उपाधी मिळाली.
**गजपती विरुद्ध मोहीम (१५१२–१५१८): उदयगिरी, कोंडाविडू, कोंडापल्ली इत्यादी किल्ले जिंकले. गजपती राजा प्रतापरुद्र यांची मुलगी विवाहासाठी दिली.
इतर: कोविलकोंडा, गुलबर्गा, बिदर वेढे.

**गजपतीशी युद्धा(१५१२–१५१८)
सम्राट श्रीकृष्णदेवराय यांच्या कारकिर्दीतील पूर्वेकडील मोहीम ही त्यांच्या सर्वात महत्वाच्या लष्करी मोहिमांपैकी एक होती. हे युद्ध ओडिशा (उत्कल/कलिंग) च्या गजपती राजा प्रतापरुद्रदेव यांच्याविरुद्ध झाले. या मोहिमेत विजयनगरने पूर्व किनारपट्ट्यावरील (आंध्र-ओडिशा) अनेक मजबूत किल्ले जिंकले आणि गजपती साम्राज्याला मोठा धक्का दिला.
गजपती राजांनी पूर्वी सलुव वंशाच्या काळात उदयगिरी आणि कोंडाविडू सारखे महत्वाचे प्रदेश ताब्यात घेतले होते.हे प्रदेश विजयनगरसाठी रणनीतिकदृष्ट्या महत्वाचे होते (समुद्रकिनारा आणि व्यापार मार्ग).गजपती राजा प्रतापरुद्रदेव यांनी विजयनगरला शत्रुत्व दाखवले आणि आक्रमक धोरण अवलंबले.कृष्णदेवराय बहमनी सल्तनतवर विजय मिळवून मुक्त झाल्यावर पूर्वेकडे वळले.
**उदयगिरी किल्ल्याचा वेढा (१५१२–१५१४)
उदयगिरी हा डोंगरी, अभेद्य किल्ला होता (नेल्लोर जिल्हा, आंध्र प्रदेश).विजयनगर सैन्याने १८ महिने (किंवा सुमारे १ वर्ष) वेढा घातला.
पुरवठा मार्ग तोडून गजपती सैन्याला उपाशी ठेवले.शेवटी १५१४ मध्ये किल्ला जिंकला. गजपती राजकुमारी (प्रतापरुद्र यांची काकू किंवा नात) यांना बंदी बनवले.विजयानंतर कृष्णदेवराय तिरुमला (तिरुपती) येथे देवदर्शनासाठी गेले आणि पत्नींसोबत (तिरुमलादेवी व चिन्नादेवी) पूजा केली.
**कोंडाविडू  युद्ध आणि वेढा (१५१५)
उदयगिरी जिंकल्यानंतर सैन्य कोंडाविडू कडे वळले (गुंटूर जिल्हा).काही महिने वेढा घातला. सुरुवातीला विजयनगर सैन्याला मोठे नुकसान सहन करावे लागले.मंत्री तिम्मरसू (अप्पाजी) यांनी गुप्त माहिती मिळवली कि किल्ल्याच्या पूर्वेकडील गेट अनसुरक्षित होते.रात्रीच्या वेळी आश्चर्यचकित हल्ला करून किल्ला जिंकला.गजपती राजाचा मुलगा वीरभद्र (सर्वात कुशल तलवारबाज) याला बंदी बनवले.
**मेदुरुची लढाई (१५१५)
गजपती सैन्याशी थेट लढाई. येथे निर्णायक विजय मिळाला.
**कोंडापल्ली वेढा (१५१६)
आणखी एक मजबूत किल्ला जिंकला. या भागातील गजपती नियंत्रण संपुष्टात आले.
**कलिंग/उत्कल मोहीम (१५१६–१५१८)
कृष्णदेवरायांनी कलिंग (उत्तर आंध्र-ओडिशा) प्रदेशात स्वारी केली.गजपती राजा प्रतापरुद्रदेव यांना कटक (त्यांची राजधानी) पर्यंत मागे ढकलले.
शेवटी प्रतापरुद्रदेव यांनी शरणागती पत्करली.शांतता करार झाला. गजपती राजांनी आपली मुलगी जगनमोहिनी कृष्णदेवरायांना विवाहासाठी दिली.
विजयनगरने कृष्णा नदीच्या उत्तरेकडील काही प्रदेश परत दिले, पण पूर्व किनारपट्टा (नेल्लोरपासून कलिंगपर्यंत) पूर्णपणे ताब्यात घेतला.
या विजयामुळे पूर्वेकडे समुद्रकिनारा पूर्णपणे नियंत्रणात आला. मदुराईपासून कटकपर्यंत साम्राज्य मजबूत झाले.गजपती साम्राज्य कमकुवत झाले.
कृष्णदेवरायांची रणनीती, वेढा युद्ध कौशल्य आणि मंत्री तिम्मरसू यांची बुद्धिमत्ता यामुळे विजय शक्य झाला.या मोहिमेनंतर कृष्णदेवरायांना कलिंग विजेता सारख्या उपाध्या मिळाल्या.साम्राज्याचा स्वर्णकाळ आणखी उंचावला.व्यापार, मंदिर बांधकाम आणि सांस्कृतिक प्रगती वाढली.
ही मोहीम ५ वर्षे चालली आणि ५ टप्प्यांत विभागली जाते (अमुक्तमाल्यदा ग्रंथानुसार): 
उदयगिरी → कोंडाविडू → कोंडापल्ली → विजयस्तंभ → कटकवर हल्ला.

****रायचूर युद्ध (१५२०)
रायचूर युद्ध हे सम्राट श्रीकृष्णदेवराय यांच्या कारकिर्दीतील सर्वात प्रसिद्ध आणि निर्णायक युद्ध मानले जाते. हे युद्ध विजयनगर साम्राज्य आणि विजापूर सल्तनत (इस्माईल आदिल शाह) यांच्यात १५२० मध्ये झाले. या युद्धाने रायचूर दोआब (कृष्णा आणि तुंगभद्रा नद्यांमधील सुपीक प्रदेश) ताब्यात घेण्यात विजयनगरला निर्णायक विजय मिळाला आणि दख्खन सल्तनतांना मोठा धक्का बसला.
१. युद्धाचे कारण 
रायचूर किल्ला हा रणनीतिकदृष्ट्या अत्यंत महत्वाचा होता. तो कृष्णा-तुंगभद्रा दोआब प्रदेशात होता आणि दोन्ही बाजूंना नियंत्रण ठेवण्यासाठी उपयुक्त होता.
१५१२ मध्ये कृष्णदेवरायांनी हा किल्ला ताब्यात घेतला होता, पण नंतर विजापूरने तो परत घेतला. कृष्णदेवरायांनी गोव्याला घोडे खरेदी करण्यासाठी सय्यद मरीकर (एक मुस्लिम अधिकारी) यांना ५०,००० हूण पाठवले. पण मरीकरने विश्वासघात करून विजापूरकडे जाऊन इस्माईल आदिल शाहला साथ दिली. यामुळे कृष्णदेवराय संतापले आणि युद्धाची घोषणा केली.
२. दोन्ही बाजूंची सैन्यशक्ती 
विजयनगर सैन्य (कृष्णदेवराय):
एकूण सैनिक: सुमारे ७,३६,००० (लढाऊ सैन्य) + छावणीतील लोकांसह जवळपास १० लाख.
घोडदळ: ३२,६०० घोडे.
हत्ती: ५५०.
सैन्य ११ विभागांत विभागले होते. प्रमुख सेनापती: पेम्मासानी रामलिंग नायक (कामा नायक) — ३०,००० पायदळ + १,००० घोडदळ.
इतर सेनापती: तिम्मप्पा नायक, अदप्पा नायक, राणा जगदेव, साळुव नायक इ.
पोर्तुगीज मदत: क्रिस्टोव्हाओ डी फिगुरेडो (Cristóvão de Figueiredo) यांच्या नेतृत्वात २० पोर्तुगीज तोफंदाज व बंदुकीधारी सैनिक. त्यांनी भिंतीवरील शत्रूंचा निशाणा साधला.
विजापूर सैन्य (इस्माईल आदिल शाह):
मोठे तोफखाने (कॅनन) आणि घोडदळ.
किल्ल्यात मजबूत गनिमी सैन्य आणि तोफा होत्या.
इस्माईल शाह स्वतः सैन्यासह कृष्णा नदी ओलांडून गोब्बूर येथे छावणी घालून उभा राहिला.
३. युद्धाची तयारी आणि घडामोडी 
मार्च-एप्रिल १५२०: कृष्णदेवराय मल्लियाबाद येथे छावणी घालून रायचूर किल्ल्याचा वेढा घालतात.
१९ मे १५२० (शनिवार, सकाळ): युद्धाची मुख्य लढाई.
विजयनगर सैन्याने नगारे, शिंगे आणि युद्धघोषणांनी हल्ला सुरू केला. आवाज इतका मोठा होता की झाडांवरील पक्षी खाली पडले!पहिल्या फळीने (रामलिंग नायक) जोरदार हल्ला केला. शत्रू खंदकात मागे हटला.पण विजापुरींनी भयंकर तोफखाना (कॅनन फायर) सुरू केला. पहिली फळी मोडली आणि मागे हटली.
कृष्णदेवराय स्वतः मैदानात उतरले! दुसऱ्या फळीचे नेतृत्व घेतले, सैनिकांना प्रोत्साहित केले.“आम्ही सैनिक म्हणून लढून मरू, पळून जाऊ नका!”
पूर्ण सैन्यासह प्रतिकार हल्ला  केला. विजापुरी सैन्य गोंधळले आणि पळून गेले.
विजयनगर सैन्याने नदी ओलांडली आणि आदिल शाहची छावणी ताब्यात घेतली. इस्माईल शाह असद खान याच्या मदतीने पळून गेला.युद्धानंतर किल्ल्याचा वेढा सुरू राहिला. पोर्तुगीज बंदुकीधारींनी भिंतीवरील शत्रूंना मारले. सैनिकांनी भिंती खणून पाडल्या. किल्ल्याचा गव्हर्नर मारला गेला आणि किल्ला शरण आला.
राजा कृष्णदेवरायाच्या या विजयामुळे आसपासच्या सुलतानांच्या मनात भीती निर्माण झाली. जेव्हा आदिल शाहचा दूत माफी मागण्यासाठी आला, तेव्हा राजाने उत्तर दिले की आदिल शाहने स्वतः येऊन त्याच्या पायांचे चुंबन घ्यावे. कोणताही प्रतिसाद न मिळाल्याने, विजापूरमध्ये लढाई सुरू झाली.
विजयनगरचा पूर्ण विजय झाला. रायचूर किल्ला आणि दोआब प्रदेश पूर्णपणे ताब्यात.कृष्णदेवरायांनी किल्ल्यात विजयी प्रवेश केला.
इस्माईल आदिल शाहला कृष्णा नदीच्या पलीकडे ढकलले गेले. त्याने पुन्हा युद्ध करण्याची हिंमत केली नाही.या युद्धाने विजयनगर साम्राज्याचे दख्खनमधील वर्चस्व वाढले. कृष्णदेवरायांना “यवना राज्य स्थापक” सारख्या उपाध्या मिळाल्या. साम्राज्याचा स्वर्णकाळ आणखी मजबूत झाला.
हानी: दोन्ही बाजूंना मोठी हानी. विजयनगरचे हजारो सैनिक हुतात्मा झाले (एका अंदाजानुसार १६,०००+).
*** स्रोत 
मुख्य स्रोत ऐतिहासिक : फर्नाओ नुनेझ (Fernao Nunes) पोर्तुगीज प्रवासी, जो युद्धात प्रत्यक्ष उपस्थित होता.
इतर: डोमिंगोस पायेस, विजयनगर शिलालेख आणि मराठी-कन्नड इतिहास ग्रंथ.
हे युद्ध केवळ लढाई नव्हती, तर रणनीती, व्यक्तिगत शौर्य आणि आधुनिक शस्त्रास्त्र (पोर्तुगीज तोफा-बंदुका) यांचा अद्भुत मेळ होता. कृष्णदेवराय स्वतः समोरून लढले, हा इतिहासातील दुर्मिळ उदाहरण आहे.

***अष्टमश्रेष्ठ: अवंतिका जिल्ह्याचे महान राजा विक्रमादित्य यांनी नऊ रत्ने धारण करण्याची परंपरा सुरू केली. अनेक राजांनी या परंपरेचे पालन केले. तुर्काचा मुघल सम्राट अकबर याने कृष्णदेवरायांच्या जीवनातून बरेच काही शिकून त्यांच्या उदाहरणाचे अनुसरण केले. कुमार व्यासांचे 'कन्नड-भारत' हे कृष्णदेवरायांना समर्पित आहे. कृष्णदेवरायांच्या दरबारात तेलुगू साहित्यातील आठ महान कवी उपस्थित असत, जे 'अष्टमश्रेष्ठ' म्हणून ओळखले जात.
  त्यांची नावे आहेत: अल्लासानी, पेडण्णा, नंदी तिम्मन, भट्टमूर्ती, धुरजती, मद्यगरी मल्लन मुदुपालक्कू, अचलाराजू रामचंद्र आणि पिंगलीसुरन्ना. आठ सरदार किंवा आठ राक्षसांचा समावेश असलेली मंत्र्यांची परिषद समाजाच्या संरक्षणाची देखरेख करत असे. सैन्य आणि गुप्तहेर थेट राजाच्या अधिपत्याखाली होते. लोकांना राजापर्यंत थेट पोहोचण्याचा अधिकार होता आणि कोणीही विशिष्ट वेळी आपल्या तक्रारी मांडू शकत असे.
 
****साहित्य -कृष्ण देवराय हे कन्नड भाषिक प्रदेशात जन्मलेले एक महान राजे होते, ज्यांचे मुख्य साहित्य तेलुगू भाषेत लिहिले गेले. कृष्ण देवराय हे तेलुगू साहित्याचे एक महान विद्वान होते. त्यांनी 'अमुक्त माल्यदा' किंवा 'विश्वुवितिया' या प्रसिद्ध तेलुगू ग्रंथाची रचना केली. त्यांचा हा ग्रंथ तेलुगूच्या पाच महाकाव्यांपैकी एक आहे. कृष्ण देवराय यांनी संस्कृत भाषेत 'जंबवती कल्याण' या नाटकाचीही रचना केली. याव्यतिरिक्त, त्यांनी संस्कृतमध्ये 'परिणय', 'सकलकथासार-संग्राम', 'मदरसचरित्र', 'सत्यवधू-परिणय' हे ग्रंथही लिहिले.
 
***तेनाली रामा-कृष्ण देवरायांच्या उदाहरणाचे अनुसरण करून, अकबराने बिरबलाचा आपल्या नऊ रत्नांमध्ये समावेश केला. तेनाली रामा हे राजा कृष्ण देवरायांच्या दरबारातील सर्वात प्रमुख आणि बुद्धिमान दरबारी होते. त्यांचे मूळ नाव रामलिंगम होते. तेनाली गावचे रहिवासी असल्यामुळे त्यांना तेनाली रामा म्हटले जात असे. तेनाली रामा यांची बुद्धिमत्ता दूरदूरपर्यंत प्रसिद्ध होती आणि ते राजा कृष्ण देवरायांचे मुख्य सल्लागारही होते. त्यांच्या सल्ल्याने आणि बुद्धिमत्तेने केवळ राज्याला आक्रमकांपासून सुरक्षित ठेवले नाही, तर राज्यात कला आणि संस्कृतीलाही प्रोत्साहन दिले. ते विजयनगर साम्राज्याचे चाणक्य होते.
 
"आंध्र भोज": राजा भोज -कृष्ण देवराय हे "आंध्र भोज" या उपाधीने ओळखले जात. त्यांना "अभिनव भोज" आणि "आंध्र पितामह" या नावांनीही ओळखले जात असे.
 
****कृष्णदेवाच्या इमारती, कामे आणि शिलालेख-मंदिरे — पाटबंधारे — नरसिंहाची मूर्ती — कमलापुरम 
आपल्या कारकिर्दीच्या प्रारंभी कृष्णाने विरुपाक्ष गोपुरा किंवा बुरूज बांधला, आणि दुसर् या मंदिराची दुरुस्ती केली, जी हंपे मंदिराने बांधली होती. फॉर्च्यूनचे संस्थापक माधवाचार्य यांच्या सन्मानार्थ पहिले राजे विजयनगर. महान कृष्णास्वामी मंदिर त्यांनी 1513 मध्ये बांधले, पूर्वेकडील यशस्वी मोहिमेतून गजपती (ओडिशा) विरुद्ध युद्ध जिंकल्यानंतर ओडिशातून बालकृष्णाची मूर्ती आणून येथे स्थापित केली. 
त्याच वर्षी त्यांनी राजवाड्यात हजारा रामस्वामीचे मंदिर सुरू केले, ज्याच्या आर्किटेक्चरमुळे श्री री यांना असे वाटते की ते होते नंतरच्या कालावधीपर्यंत पूर्ण झाले नाही.
नंतरच्या काळात राजाने सिंचन सुधारण्यात स्वत: ला व्यस्त केले विजयनगरच्या आसपासच्या कोरड्या जमिनींचा. त्याने 1521 मध्ये द ग्रेट बांधले कोर्रागल येथील धरण आणि कालवा आणि बसवण्णा कालवा या दोन्ही अजूनही वापरात आहेत आणि देशासाठी त्यांचे खूप मोल आहे. 
त्याचे आणखी एक महान काम म्हणजे एक प्रचंड टाकी बांधणे किंवा राजधानीतील धरण असलेला तलाव, जो त्याने त्याच्या मदतीने पार पाडला. जोआओ दे ला पोंटे, एक पोर्तुगीज अभियंता, ज्याची सेवा देण्यात आली होती त्याला गोव्याच्या गव्हर्नर जनरलने. पेस आणि नुनिझ दोघांनीही याचा उल्लेख केला आहे. तलाव, आणि पूर्वीच्या प्रत्यक्षात ते बांधकाम चालू असल्याचे पाहिले आहे इ.स. 1520 मध्ये सुरू केले गेले आहे. मला वाटते की हा मोठा तलाव आहे, आता कोरडे, दरीच्या वायव्य मुखातून प्रवेश करताना दिसणे हॉस्पेटच्या नैऋत्येस सँदूर टेकड्यांमध्ये.1520 च्या आधी, कृष्णदेवाने नागालापूर हे बाहेरील शहर बांधले
१५२८ मध्ये सर्वात उत्सुक आणि मनोरंजक पैकी एक बांधले गेले शहरात पाहण्यासारखी स्मारके. हा एक प्रचंड पुतळा आहे भगवान विष्णू त्याच्या अवतारात नरसिंह, नरसिंहाच्या रूपात आहेत.
तिरुमला वेंकटेश्वर मंदिर अतिरिक्त गोपुरे, प्राकार, पाण्याची टाकी आणि रस्ते बांधले. मंदिरात कृष्णदेवराय आणि त्यांच्या राण्यांच्या मूर्ती आहेत.
श्रीकालहस्तीश्वर मंदिर मुख्य गोपुर आणि १०० खांबांचा मंडप (१५१६) त्यांनी बांधला.श्री मल्लिकार्जुन मंदिर (पूर्वेकडील राजगोपुर आणि सलुमंडप बांधले. जमीन, दागिने आणि निधी दिला.अहोबिलम नरसिंह मंदिर विजयस्तंभ उभारला.मगडी येथील रंगनाथ मंदिरात गोपुर बांधले.

***अप्पाजी आणि दुर्दैव
सलुव तिम्मरसू किंवा अप्पाजी हे सम्राट श्रीकृष्णदेवराय यांचे प्रधानमंत्री (महाप्रधान) आणि प्रमुख लष्करी सल्लागार होते. कृष्णदेवराय त्यांना "अप्पाजी"  म्हणून संबोधत असत आणि त्यांना वडिलांसारखे मानत असत. तिम्मरसू हे केवळ मंत्री नव्हते, तर रणनीतीकार, सेनापती, गुप्तचर प्रमुख आणि साम्राज्याचे वास्तविक सूत्रधार होते.तिम्मरसू यांनी कृष्णदेवरायांच्या राज्याभिषेकाची जबाबदारी घेतली. ते कृष्णदेवरायांच्या लहानपणापासून त्यांचे संरक्षक आणि मार्गदर्शक होते.
कृष्णदेवराय त्यांना पिता तुल्य मानत असत. अनेक इतिहासकार त्यांना "राज्याचा वास्तविक शासक" म्हणतात.
कृष्णदेवरायांच्या उत्तरकालात अंतर्गत कटामुळे त्यांचा मुलगा तिरुमल राय याची हत्या झाली. संशय तिम्मरसू यांच्यावर आला (काही स्रोतांनुसार खोटा होता).
कृष्णदेवरायांनी रागाच्या भरात तिम्मरसू यांची डोळे काढून कैदेत टाकले. नंतर त्यांना सोडले गेले, पण त्यांचा शेवट दुःखद होता.
१५२५ मध्ये तरुण राजकुमार कट  प्रयोगाने  मरण पावला. या वैयक्तिक शोकांतिकेचा सम्राटावर खोलवर परिणाम झाला आणि काही ऐतिहासिक नोंदी सूचित करतात की यामुळे त्याच्या शेवटच्या वर्षांत्याची प्रकृती खालावली. दुःखाने व्याकूळ होऊन १५२९ मध्ये हंपी येथे त्याचाही मृत्यू झाला. 
कृष्णदेवरायाच्या राज्यात असलेल्या अंतर्गत शांततेमुळे लोकांमध्ये साहित्य, संगीत आणि कलेला प्रोत्साहन मिळाले. लोक स्वतंत्र जीवन जगत होते, ज्यामुळे काही जण चैनीत रमले. खानावळी आणि वेश्यागृहांवरील करांमुळे मुक्त व्यापाराला वाव मिळाला. लोकांनी या अफाट स्वातंत्र्याचा पुरेपूर फायदा घेतला. राजाला लोकांमध्ये एक लोकप्रिय नेता म्हणून आदर दिला जात असे.

***कृष्ण देवरायानंतर अरविंदु वंशातील राजे राज्य करत होते. तुलुवा नंतर अरविंदु घराण्याचे राजे राज्य करत होते. यामध्ये आलिया राया (1542-1565), तिरुमाला देवराया (1565-1572), श्रीरंगा पहिला (1572-1586), वेंकट II (1586-1614), श्रीरंगा II (1614-1614), रामदेव अरविंदू (1617-163631), वेंकट II (1617-16313), वेंकट II (1542-1614), III (1642-1646).

फॉरेन बायोग्राफीज ऑफ राजा शिवछत्रपती

 

बखर + दप्तर + शकावळी + परकीय वर्णने + पत्रे यांचा एकत्र वापर करून इतिहासकार संतुलित इतिहास लिहितात. बखर-दप्तर हे मुख्य मराठी स्रोत आहेत तर परकीय घटना लेख  हे बाह्य दृष्टिकोन देतात.

Foreign Biographies of Shivaji (Extracts and Documents relating to Maratha History, Vol. II) पुस्तक याचे लेखक सुरेंद्रनाथ सेन जे कलकत्ता विद्यापीठातील इतिहासाचे लेक्चरर होते. त्यांनी मराठा इतिहासावर अनेक महत्त्वाचे ग्रंथ लिहिले.

पुस्तकाची पहिली आवृत्ती १९२७ तर दुसरी सुधारित आवृत्ती १९५४/१९५८ दरम्यान प्रसिद्ध झाली.

हे पुस्तक मराठा इतिहास संशोधनातील एक महत्त्वाचे संदर्भग्रंथ आहे. यात शिवाजी महाराजांच्या जीवनावरील परकीय  लेखकांच्या मूळ लेखनांचे इंग्रजी अनुवाद एकत्रित केले आहेत.अशा मराठा इतिहासातील महत्वाच्या पुस्तकाचा मराठी अनुवाद रोहित पवार यांनी केला आहे -फॉरेन बायोग्राफीज ऑफ राजा शिवछत्रपती.जे पुस्तक मी नुकतेच वाचले आहे .

रोहित पवार यांनी सुरेंद्रनाथ सेन यांच्या इंग्रजी अनुवादाचा मराठीत अनुवाद केला आहे. यात शिवाजी महाराजांच्या जीवनावरील परकीय विशेषतः युरोपियन लेखकांच्या मूळ लेखनांचे इंग्रजीतून मराठीत अनुवाद समाविष्ट आहेत:

यात परकीय प्रवासी ,वखारीत युरोपीय कर्मचारी यांनी शिवाजी महाराजांच्या काळात काहींनी नंतर अभ्यासांतर्गत वर्णने लिहिलेली आहेत.

कोस्मी द ग्वार्ड (पोर्तुगीज) :शिवाजींचे पहिले व्यवस्थित चरित्र.

जॉन थिवेनो (फ्रेंच).

बार्थेलेमी कारे (फ्रेंच) :इतिहास आणि त्याचा दुसरा भाग.

फ्रांस्वा मार्टिन (फ्रेंच) :कर्नाटक मोहीम.

फ्रांस्वा व्हॅलेंटाइन (डच) : सुरत शहराचे वर्णन.

डच रेकॉर्ड्स आणि इंग्रजी दूतावास संबंधी निवडक दस्तऐवज.

सुरेंद्रनाथ सेन यांनी या सर्व स्रोतांना एकत्र करून इंग्रजी अनुवाद केला होता. रोहित पवार यांनी तो मराठी वाचकांसाठी सोपा आणि उपलब्ध केला आहे.

हे काही  युरोपियन व्यापारासाठी या देशात येत असल्याने अनेकदा जहाज -जहाजावरील मालाला -वखारीला परवानगी यावर अधिक वाचायला मिळते .सुरतची लूट ,महाराजांची कनार्टक मोहीम याविषयी खूप नवी माहिती मिळते.

Vida e Acçoens do famoso e felicissimo Sevagy हे कोस्मी द ग्वार्ड (पोर्तुगीज) लिखित पुस्तक शिवाजी महाराजांचे पहिले व्यवस्थित चरित्र मानले जाते. युरोपियन लेखकांपैकी पहिला लेखक ज्याने शिवाजींच्या संपूर्ण जीवनावर एकात्मिक पुस्तक लिहिले.शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर १६९५ ला हे पुस्तक लिहीले जे १७३०  ला लिस्बन, पोर्तुगालमध्ये प्रकाशित झाले.हे लेखन शिवाजी महाराजांना युरोपियन जगात ओळख करून देण्यात महत्त्वाचे ठरले.या पुस्तकाचा संपूर्ण जवळपास १००-११० पानांत येथे दिला आहे .शिवाजीं महाराजांच्या  धैर्य, न्याय आणि प्रजाभिमान यांचे उत्साही वर्णन करते.

जॉन थिवेनो हे १७व्या शतकातील एक शिक्षित फ्रेंच जगप्रवासी होते. त्यांनी शिवाजी महाराजांना “छोटे उंचीचे, पिवळसर वर्णाचे, तेजस्वी डोळ्यांचे आणि बुद्धिमान” असे वर्णन केले. त्यांचे लेखन The Travels of Monsieur de Thévenot into the Levant शिवाजींच्या उदयकाळातील बाह्य दृष्टिकोन देते, पण पूर्ण अचूक नाही.थिवेनो हे १० जानेवारी १६६६ रोजी सुरत बंदरात पोहोचले. त्यांनी शिवाजी महाराजांच्या सुरत लुटीचे (६ जानेवारी १६६४) थोडक्यात पण रोचक वर्णन केले आहे.थिवेनो यांच्या मते, शिवाजी महाराजांनी एका विश्वासू मुगल अधिकाऱ्याच्या मदतीने रात्री शाइस्ताखानच्या खोलीत घुसून हल्ला केला. या हल्ल्यात शाइस्ताखानचा मुलगा मारला गेला आणि एक मुलगी पळवून नेली गेली म्हणजेच सन्मानाने ठेवली. हा हल्ला मुगल सैन्यासाठी मोठा धक्का होता.

बार्थेलेमी कारे, उर्फ अब्बे कारे हा  फ्रेंच धर्मगुरू प्रवासी, लेखक आणि फ्रेंच ईस्ट इंडिया कंपनीशी संबंधित. होता .तो सुरत, गोवा, बीजापूर, राजापूर, दामण इ. ठिकाणी फिरला. त्याने शिवाजी महाराज आणि संभाजी राजे यांना प्रत्यक्ष भेटले असल्याचे उल्लेख आहेत.कारे यांनी अफझलखान वधाचे वर्णन आपल्या पुस्तकाच्या दुसऱ्या भागात (Sequel to the History of Seva-Gy / Suite de l’Histoire de Seva-gy) केले आहे. हे त्यांच्या पहिल्या भारत भेटीनंतर (१६७१ नंतर) गोळा केलेल्या माहितीवर आधारित आहे.अफझलखानच्या मृत्यूची बातमी पसरताच विजापूर सैन्यात भय आणि गोंधळ पसरला. शिवाजी महाराजांनी अफझलखानचे डोके कापून विजयाचे प्रतीक म्हणून दाखवले.या यशाने शिवाजी महाराजांची शक्ती आणि प्रतिष्ठा मोठ्या प्रमाणात वाढली. विजापूरच्या सैन्याला मोठा धक्का बसला आणि शिवाजींच्या स्वराज्याच्या पायाभरणीला बळकटी आली.

फ्रांस्वा मार्टिन यांचे कर्नाटक मोहिमेचे वर्णन- Memoirs चा "The Karnatak Expedition" शिवाजी महाराजांच्या दक्षिण दिग्विजयाचे बाह्य आणि तटस्थ नसलेले पण मौल्यवान चित्र देते. ते शिवाजींच्या यशस्वी मोहिमी, जिंजी किल्ला, पाँडिचेरीशी संबंध आणि प्रशासन यावर प्रकाश टाकते, पण मराठा सैन्याच्या “क्रूरते”वर भर देते.

मार्टिन यांनी पाँडिचेरीजवळील घटनांचे दैनंदिन स्वरूपात वर्णन केले आहे. त्यांच्या नजरेतून मुख्य मुद्दे:

मराठा सैन्याची क्रूरता: शिवाजी महाराजांच्या सैन्याने कर्नाटकातील गावे, शेतं आणि शहरं लुटली. अनेक ठिकाणी आग लावली, लोकांना मारले किंवा पळवले. मार्टिन लिहितात की, मराठा सैन्य आले की “देश हाडापासून सोलला गेला” (peeled to the bones) असे दिसत असे. एक महिन्यानंतरही धूर निघत असल्याचे त्यांनी पाहिले.

शिवाजी महाराजांच्या सैन्याने पाँडिचेरीला घेरले. फ्रेंच लोकांना भीती वाटली. मार्टिन यांनी शिवाजींकडे दूत पाठवला दूताने तीन वेळा शिवाजींची भेट घेतली.

पहिली भेट: फ्रेंचांवरच्या तक्रारी (वल्दौर किल्ला घेणे, गोलकोंडा जहाज पकडणे).

दुसरी भेट: शिवाजींनी फ्रेंचांना तटस्थ राहण्याची सूचना दिली. वेल्लोर किल्ला घेण्यास मदत मागितली, पण फ्रेंचांनी नकार दिला.

तिसरी भेट: शिवाजींनी फर्मान पाठवले  “फ्रेंच तटस्थ राहिले तर पाँडिचेरी सुरक्षित राहील, अन्यथा राजापूर आणि पाँडिचेरी दोन्ही ठिकाणाहून हाकलले जातील.”

 शिवाजींनी जिंजी किल्ला जिंकला. मार्टिन यांनी किल्ल्याचे आकारमान आणि मजबुतीचे वर्णन केले. शिवाजींनी किल्ल्याचा काही भाग पाडण्याचे आणि नवीन किल्लेबंदी करण्याचे आदेश दिले.

शेर खान लोदी  याला शिवाजींनी पराभूत केले. तो फ्रेंचांचा मित्र होता, तसेच त्याच्याकडे कर्जाऊ रक्कम येणे बाकी होते त्यामुळे मार्टिन चिंतित होते.

प्रशासन: शिवाजी महाराजांनी जिंकलेल्या प्रदेशात ताबडतोब हवलदार आणि सुभेदार नेमले. यावरून मार्टिन यांना वाटले की, शिवाजी हे प्रदेश कायमचे ठेवण्याचा विचार करत आहेत

मार्टिन शिवाजी महाराजांना “बुद्धिमान रणनीतिकार” म्हणून मान्यता देतात, पण त्यांच्या सैन्याला “निर्दयी लुटारू” म्हणून निंदा करतात. त्यांना मराठा प्रशासन “अत्याचारी” वाटले.

फ्रांस्वा व्हॅलेंटाइन-Oud en Nieuw Oost-Indiën (Old and New East-Indies) हा १७२४-१७२६ मध्ये ८ खंडांत प्रकाशित. हे एक विशाल संकलन आहे ज्यात डच ईस्ट इंडिया कंपनी (VOC) चा इतिहास, भूगोल, नकाशे, चित्रे, वनस्पती-प्राणी आणि भारत-आशियातील वर्णने आहेत.सुरतेची पहिली लूट (१६६४) किंवा दुसरी लूट (१६७०) याविषयक यात विस्तृत वर्णने आहेत.व्हॅलेंटाइन यांच्या मते, १६७० च्या दुसऱ्या लुटीत शिवाजी महाराजांनी ३ दिवस सुरत शहर निवांत लुटले. युरोपियन कारखान्यांना अभय दिले, पण मुगल आणि स्थानिक श्रीमंत व्यापाऱ्यांची मोठ्या प्रमाणात लूट केली. ही लूट मुगल साम्राज्यासाठी अपमानजनक आणि डच व्यापारासाठी हानीकारक ठरली.

इंग्रजी दूतावास English Embassies to the Court of Shivaji हे इंग्रजी ईस्ट इंडिया कंपनी च्या Bombay, Surat, Rajapur इ. फॅक्टरींच्या पत्रे, डायरी आणि रिपोर्ट्सचे निवडक भाग आहेत.

हेनरी ऑक्सेंडेन १६७४ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या रायगडावरील राजाभिषेक (६ जून १६७४) वेळी ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे प्रतिनिधी म्हणून हेनरी ऑक्सेंडेन  हजर होते. ते या सोहळ्यात उपस्थित असलेले एकमेव ब्रिटिश अधिकारी होते. ते २२ मे १६७४ रोजी रायगडावर पोहोचले आणि १३ जूनपर्यंत तेथे राहिले. त्यांनी या काळातील घटनांचे विस्तृत डायरी स्वरूपात वर्णन केले आहे, ज्यात राजाभिषेक सोहळ्याचे काही तपशील आहेत.

राजाभिषेकानंतर २६ मे रोजी ऑक्सेंडेन यांना शिवाजी महाराजांशी भेट झाली. महाराजांनी त्यांना सांगितले की, इंग्रज कंपनीचे व्यापारी त्यांच्या राज्यात मुक्तपणे व्यापार करू शकतात. ऑक्सेंडेन यांनी या भेटीचे वर्णन मुंबईला पाठवलेल्या पत्रांमध्ये केले आहे.

Stephen Ustick, Nicholls, Oxinden इ. दूत आणि तोफा-दारूगोळा खरेदीचा प्रयत्न करत होते .

राजाभिषेकाच्या आसपास आणि आधीच्या काळात ईस्ट इंडिया कंपनीने शिवाजी महाराजांशी व्यापारी आणि राजकीय संबंध प्रस्थापित करण्यासाठी अनेक दूत पाठवले होते. यामागील मुख्य कारण होते.

राजापूर लूट (१६६० च्या दशकात) झालेल्या ब्रिटिश कारखान्याच्या नुकसानीबद्दल भरपाई  मिळवणे.

शिवाजी महाराजांना तोफा, दारूगोळा आणि युद्धसामग्री विकणे किंवा पुरवणे, ज्यामुळे कंपनीला नफा मिळावा आणि संबंध दृढ व्हावेत.

क्रमानुसार दूत-

Stephen Ustick (लेफ्टनंट) १६७१ च्या आसपास शिवाजी महाराजांकडे पाठवला गेला. राजापूर नुकसानीबद्दल चर्चा आणि शस्त्रास्त्रांच्या मुद्द्यावर बोलणे.

Nicholls त्यानंतर पाठवला गेला, मुख्यतः राजापूर आणि हुबळी येथील नुकसानीबद्दल वाटाघाटी करण्यासाठी.

Henry Oxenden १६७४ मध्ये राजाभिषेकाच्या वेळी मुख्य दूत म्हणून गेले. ते व्यापाराच्या स्वातंत्र्याबाबत चर्चा करत होते. शिवाजी महाराज शस्त्रसामग्री खरेदी करू इच्छित होते, पण राजापूर प्रकरण पूर्णपणे सोडवले गेले नाही.

या दूतांच्या माध्यमातून कंपनीने मैत्रीपूर्ण संबंध प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न केला, ज्यात शस्त्र पुरवठा हा एक महत्त्वाचा भाग होता. मात्र, पूर्ण सहमती झाली नाही; शिवाजी महाराजांनी राजापूरची भरपाई दिली नाही, तरी व्यापाराच्या काही सवलती मिळाल्या.

हे संबंध मुख्यतः व्यापारी हित साधण्यासाठी होते. शिवाजी महाराज स्वतंत्र हिंदवी स्वराज्याची स्थापना करत असताना, इंग्रज कंपनीने त्यांच्याशी संतुलित संबंध ठेवण्याचा प्रयत्न केला. ऑक्सेंडेन यांचे डायरी आणि कंपनीचे रेकॉर्ड्स हे या काळातील महत्त्वाचे स्रोत आहेत.

https://youtube.com/watch?v=Mm5R3zd_bds&si=20JsfD8RtBKZfMcl

वेळास कासव महोत्सव -2026

 वेळास कासव महोत्सव पाहण्याची अनेक वर्षांची तीव्र इच्छा मला अखेर काल या पिटुकल्या कासवांच्या जन्मसोहळ्याला घेऊन गेली.

जाणार तर एखाद्या सहल आयोजित करणाऱ्या ग्रुपसोबत हे नक्की होत.इन्स्टा ,फेसबुक धुंडाळले.अनेक नंबर रील्स सेव्ह केले .मग फेसबुकवर एक खणखणतीत आवाजात वेळास कासव महोत्सवाची माहिती देणारा "सह्याद्री मेट्स "Sahyadri Mates ओमचा व्हिडीओ सापडला .जो आवडला.यावेळी आईला ट्रीपला न्यायचं ,आई -लेकीने धमाल करायचं ठरवलं.ट्रिपची संध्याकाळ उगवली डेक्कनला भटकंती वेडे जमा झाले .ट्रॅव्हलरमध्ये शिरताच २४ तासाच्या ट्रीपसाठी ट्रॉलीभर कपडे आणणारा आणि एनर्जीने भरलेला मैत्रिणींचा -त्यांचा मुलांचा मोठा ग्रुप ट्रीपमध्ये धमाल आणणार हे समजलं .मग काय हम गड्डी लेकरं निकले वेळास कि और ..

पहाटेच्या थंड वारा झेलत ,समुद्राची धीर-अधीर गाज कानी भरत वेळास किनाऱ्याकडे कूच केले .जाताना कांदळवनाच्या मुळांनी जमिनीला घट्ट धरलेलं पाहून निसर्गाच्या प्रत्येक मॅनेजमेंटचे कौतुक अक्षरशः आश्चर्य चकित करत राहते .पुढे किनाऱ्यावर गेल्यावर वेध लागले कासवांच्या पिलांना पाहायचे .

एका बंद जाळीच्या आत कासवांची अनेक घरटी समुद्राच्या मऊशार मातीत खोल केलेली असतात त्यावर एक बांबूचे मोठे टोपडे झाकलेले असते .खूप वेळ त्या बंद जाळीच्या बाहेर वाट पाहिल्यावर तेथील वन संवर्धन करायला मदत करणारे गावकरी आले .इथे निसर्गाने धीर ,संयम किती महत्वाचा याचा प्रत्ययच जणू दिला .त्यांनी सर्व घरटे उघडून पहिले,दुसरे,तिसरे पण अंडे फोडून बाहेर आलेले पिल्ले सापडले नाही.तेव्हा आज पिल्ले दिसणार कि नाही अशी शंका आली ,कारण कधी कधी अजिबात एकही पिल्ले बाहेर पडत नाही.पण अखेर चौथ्या टोपल्या खालच्या घरट्यात दोन छोटुले कासव दिसले..आणि ओह वाह अशा जमलेल्या लोकांच्या आनंदाच्या आवाजाने परिसर घुमला .चला रिकाम्या हाती नाही तर थोड्या तरी उत्तम अनुभव आपल्याला मिळणार याचे समाधान वाटले .

मग हि पिल्ले समुद्र किनाऱ्यावर सोडण्यासाठी नेण्यात आली .जिथे दोरीचे एक छोटे कुपन करून तिन्ही बाजूने पर्यटक उभे राहून हा सोहळा अनुभवणार होते .या आधी तेथील वनरक्षक अधिकाऱ्यांनी कासव संवर्धनाची खूप मोलाची माहिती दिली.

यात महाराष्ट्र शासनाच्या वन विभागाकडून रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या तीन जिल्ह्यांमध्ये समुद्री कासवांच्या (Sea Turtles) संरक्षणासाठी केल्या जाणाऱ्या कामाची माहिती दिली. महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावर ५ प्रकारचे समुद्री कासव आढळतात. त्यात सर्वात जास्त ऑलिव्ह रिडले (Olive Ridley) कासव असतात. समुद्री कासव आणि जमिनीवरील कासव यात फरक सांगितला आहे .समुद्री कासवांना फ्लिपर्स (पंखासारखे पाय) असतात, ते समुद्रात राहतात. नोव्हेंबर-डिसेंबर महिन्यात मादी कासव किनाऱ्यावर येऊन ९० ते १०० अंडी घालते. नंतर ती समुद्रात परत जाते. अंडी वाचवण्यासाठी स्थानिक लोक (वन विभागाकडून मानधन घेऊन) रात्री पेट्रोलिंग करतात. लाल दिवा वापरतात जेणेकरून कासवांना त्रास होऊ नये. अंडी घालल्यानंतर लगेचच काढून घेऊन हॅचरी (सुरक्षित जागी) ठेवतात. तिथे ५२ ते ५८ दिवसांत पिल्ले (हॅचलिंग्स) बाहेर पडतात. पिल्लांचे लिंग (मादी/नर) अंड्यांच्या तापमानावर अवलंबून असते, त्यामुळे तापमान नियंत्रित ठेवले जाते.ज्यात गार पाण्याने भिजलेले पोत इत्यादी वापरले जाते. पिल्ले बाहेर पडल्यानंतर लगेच समुद्रात सोडले जातात. त्यांना मानवी हस्तक्षेप टाळावा लागतो कारण एक हजार पैकी फक्त एक पिल्लू जगते. कासव महोत्सव दरम्यान पिल्ले सोडण्याची प्रक्रिया आणि लोकांना आवाहन केले की, पिल्ले सोडल्यानंतर एक तास समुद्राकडे कमी यावे जेणेकरून पिल्लांना अडचण येऊ नये.

सांगितलेल्या ठराविक काळानंतर समुद्राच्या लाटांशी खेळण्याची मजा अनुभवली. मग नाशत्यासाठी एका कोकणी घरी निघालो.अत्यंत आपुलकीने हे कुटुंब आम्हांला हवं नको ते पुरवत होते ...खरंच की कोकणची माणसं साधी भोळी ,यांच्या काळजात भरली शहाळी !!!

पुढचा भटकंती टप्पा होता 'बाणकोट' उर्फ हिम्मतगड ! या किल्ल्याची ,किल्ल्याला हिम्मतगड नाव देणारे कान्होजी आंग्रे खुप महत्वाची माहिती आमचे sahyadri mates चे टीम लीडर ओम याने दिली. हिम्मतगड उर्फ बाणकोट किल्ला (ज्याला फोर्ट व्हिक्टोरिया म्हणूनही ओळखले जाते) हा रत्नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड तालुक्यात, सावित्री नदीच्या मुखावर (समुद्राला मिळण्याच्या ठिकाणी) एका ३०० फूट उंच टेकडीवर वसलेला सागरी किल्ला आहे. हा किल्ला मुख्यतः खाडीतील व्यापारी मार्गाचे रक्षण करण्यासाठी बांधला गेला.  ग्रीक प्रवासी टॉलेमी (१ल्या शतकात) याने याचा उल्लेख मंदगोर/मंदारगिरी म्हणून केला. चिनी प्रवासी ह्युएन त्सांग याने इ.स. ६४० मध्ये येथे वास्तव्य केल्याची नोंद आहे. १५४८ ला बीजापूरच्या आदिलशहाकडून पोर्तुगीजांनी किल्ला जिंकला. १७०० ला मराठा सरसेनापती कान्होजी आंग्रे यांनी किल्ला जिंकून त्याला "हिम्मतगड" हे नाव दिले. तो मराठा आरमाराचा महत्त्वाचा तळ बनला. १७५५ ला तुळाजी आंग्रे आणि पेशव्यांमधील वादामुळे पेशव्यांनी इंग्रजांशी युती केली. इंग्रज कमोडोर जेम्स याने सुवर्णदुर्ग जिंकल्यानंतर बाणकोटही ताब्यात घेतला आणि "फोर्ट व्हिक्टोरिया" नाव दिले. नंतर इंग्रजांना किल्ला ठेवणे आर्थिकदृष्ट्या फायद्याचे नसल्याने तो पेशव्यांकडे परत दिला. १८३७ ला मामलेदार कार्यालय मंडणगड किल्ल्यावर हलवले गेले. हा किल्ला ट्रेकिंगसाठी सोपा आहे. समुद्र, खाडी आणि हिरवीगार निसर्गाचा अप्रतिम नजारा येथून दिसतो. तो कोकणातील सागरी वर्चस्व आणि मराठा आरमाराच्या शौर्याची साक्ष देतो.

किल्ल्यास भेट दिल्यांनतर ठरलेल्या ठिकाणी पुन्हा रुचकर जेवणाचा आस्वाद घेऊन हरिहरेश्वरकडे रवाना झालो .वेळास ते हरिहरेश्वर पोचण्यासाठी समुद्री जेट्टीने जायचे हा एक रोमांचक अनुभव घेण्याच्या वाट पाहत होतो. वेळास (रत्नागिरी जिल्हा, मंडणगड तालुका) ते हरिहरेश्वर (रायगड जिल्हा, श्रीवर्धन तालुका) जाण्यासाठी सावित्री नदी खाडी ओलांडण्यासाठी वेसवी जेट्टी ते बागमंडळे जेट्टी ही फेरी बोट सेवा उपलब्ध आहे.ही फेरी बोट घेतल्याने रस्त्याने लांबचा चकरा टाळता येतो. प्रवास फक्त १०-१५ मिनिटे लागतो. गाडी (कार, बाईक, छोटी बस) सुद्धा फेरीत घेता येते.

आणि उणापुऱ्या ३० मिनिटांत रत्नागिरीतून रायगड जिल्हात जेट्टी +ट्रॅव्हलर मार्गे हरिहरेश्वरला पोहचलो. १७२३ मध्ये आगीत मंदिर नष्ट झाल्यानंतर पहिले बाजीराव पेशवे यांनी पूर्ण जीर्णोद्धार केला. पेशव्यांचे कुलदैवत मानले जाते.चंद्रराव मोरे यांनी प्रदक्षिणा मार्ग बांधला.छत्रपती शिवाजी महाराज, संभाजी महाराज, कान्होजी आंग्रे आणि पेशवे यांनी येथे दर्शन घेतल्याच्या नोंदी आहेत.काळभैरव हे क्षेत्राचे रक्षक देवता मानले जातात. दर्शनाची पद्धत म्हणजे प्रथम काळभैरव, नंतर हरिहरेश्वर आणि शेवटी पुन्हा काळभैरवाचे दर्शन घ्यावे अशी मान्यता आहे .

त्यानंतर सुप्रसिद्ध मंदिराभोवती एक खास डोंगर-समुद्र प्रदक्षिणा मार्ग-हरिहरेश्वर मंदिरातील "कोसाची प्रदक्षिणा" सुमारे १ ते १.५ किमी हा मार्ग कोकणातील एक अनोखा मार्ग चालायला सुरुवात केली .मार्ग डोंगर, खडकाळ कडा आणि समुद्रकिनाऱ्याजवळून जातो, ज्यामुळे तो केवळ धार्मिक नव्हे तर निसर्गरम्यही आहे. सुरुवातीलाच काही अंतरानंतर क्लिफ कट दिसतात . पायऱ्या खडकातच कोरलेल्या आहेत. मंदिरामागे दोन मोठ्या खडकांमधून मार्ग जातो. एक प्रसिद्ध आख्यायिका आहे की भीमने मार्गात अडथळा ठरत असलेला मोठा खडक दोन तुकड्यांत फोडला.

पुढे दिसणार्या हरिहरेश्वर प्रदक्षिणा मार्गातील खडक रचना ज्याला कॉम्ब खडक रचना म्हणतात. हा मार्ग डोंगर, खडकाळ कडा आणि समुद्रकिनाऱ्याजवळून जातो, जिथे लाटा, वारा आणि पाण्याच्या दीर्घकाळीन प्रभावामुळे खडकांमध्ये विविध आकार साकार झाले आहेत.समुद्राच्या लाटा आणि भरती-ओहोटीमुळे हे खडक वेव्ह-कट (wave-cut) झाले आहेत.खडकांच्या भिंती आणि उतारांवर मधमाशीच्या पोळ्यासारखी छोटी-छोटी खोबरे किंवा गुहा तयार झालेली दिसतात. हे टाफोनी म्हणून ओळखले जाते. हे शतकानुशतके वारा, पाणी आणि मीठ यांच्या weathering -क्षरण मुळे तयार झाले.खडकांमध्ये लाटांनी कोरलेल्या छोट्या गुहा आणि niches आहेत.लाटांच्या मार्‍याने तयार झालेले मनमोहक, नैसर्गिक आकार काही ठिकाणी गुळगुळीत, काही ठिकाणी खडबडीत आणि अद्भुत डिझाइन दिसतात. काही खडकांवर छोटे कोरल आणि शेवाळ देखील वाढलेले होते.

या खडकांमुळे मार्गावरून चालताना एकीकडे खडक आणि दुसरीकडे अथांग समुद्र यांचा थरारक नजारा मिळतो. अगदी प्रत्येकाने अनुभवी अशी ही रोमांचक प्रदक्षिणा आहे . पिटुकल्या जीवांचा समुद्राकडे सुरू होणारा प्रवास ,अथांग सुंदर वेळास किनारा ,बाणकोटची ऐतिहासिक माहिती,हरिहरेश्वरची धार्मिक व नैसर्गिक चमत्कारांची दृश्ये डोळ्यांत -मनात भरून एक सुंदर अविस्मरणीय अनुभव जीवन खाती जमा झाला .

या पूर्ण प्रवासात संपूर्ण अनोखळी पण भन्नाट-एनर्जेटिक मैत्रिणी अनुभवल्या,सर्वात छोट्या तीन वर्षाच्या लेकराचा समुद्र पाहून झालेला आनंद अनुभवला ,लहानपणी काळजीने आई समुद्र काठी तिकडे जाऊ नको म्हणायची ,तसेच काळजीने मी म्हणत होते "आई फार समुद्रात जाऊ नको "असा काळाचा गॉड उलट माहीम अनुभवला .कोणत्याही परिस्थितून टीम लीडरने कसे वातावरण हलके फुलके आणि आनंददायी ठेवायचे याचा अनुभव टीमलीडर ओम कडून मिळाला .मागे असणाऱ्यांना प्रोत्साहन देणारा सुमित याची चिकाटी अनुभवली .पियुष आणि रमझान यांनी चालत राहा ,खुश राहा हा अनुभव दिला .मैत्रिणीने "मुलींनो स्वतः:साठी वेळ द्या " या माझ्या एका वाक्यावर या ट्रीपवर येण्याचे ठरवले याचा समाधानकारक अनुभव मिळवला . सांसारिक जीवनातुन वाचन,अध्यात्म,लिखाण ,नवमैत्र यांचे अधिष्ठाण देताना स्वतःच्या भटकंतीच्या एक एक इच्छा पूर्ण करतांना ...मी मला पुन्हा पुन्हा सापडत राहते..पुन्हा नव्याने !!! -भक्ती

हंपी_इतिहास _७ ( विजयनगर साम्राज्याचा दुसरा राजवंश - सालुवा राजवंश)

* सालुवा राजवंशाची पार्श्वभूमी

विजयनगर साम्राज्याचा दुसरा राजवंश म्हणून सालुवा राजवंश ओळखला जातो. हा राजवंश उत्तर कर्नाटकातील कल्याणी (बसवकल्याण) प्रदेशातून उगम पावला. गोरंटला शिलालेखानुसार (आंध्र प्रदेश), सालुवा वंशीयांचा संबंध पश्चिम चालुक्य आणि कलचुरी वंशाशी जोडला जातो.

"सालुव" हा शब्द शिकारीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या बाज -falcon पक्ष्याशी संबंधित आहे. नागिरे  प्रांतात अनेक जैन बासडी (उदा. चतुर्मुख बसादी, गेरुसोप्पा) बांधण्यात त्यांचा सहभाग होता.

संस्थापक

मंगलदेव जे सालुव नरसिंह देव राय यांचे पणजोबा होते . सम्राट बुक्का राय प्रथम यांच्या काळात मदुराई सल्तनतीविरुद्धच्या युद्धात महत्त्वाची भूमिका बजावली.

सालुव गौंडा हे नरसिंहाचे वडील, चंद्रगिरीचे राज्यपाल होते.

सालुवा राजवंशाचे तीन शासक (१४८५ ते १५०५ पर्यंत)

सालुवा राजवंश फार छोटा होता , पण त्याने साम्राज्याला विघटनापासून वाचवले. 

सालुव नरसिंह देव राय (सालुव नरसिंह प्रथम) (१४८५–१४९१)

संस्थापक आणि सर्वात महत्त्वाचा शासक.

१४५२ मध्ये सम्राट मल्लिकार्जुन राय यांच्या काळात त्यांना चंद्रगिरीचे महामंडलेश्वर पद मिळाले.

विरुपाक्ष राय द्वितीय आणि प्रौढ राय यांच्या दुर्बल कारकिर्दीत साम्राज्य अराजकतेत होते. नरसिंहाने आपल्या विश्वासू सेनापती तुलुव नरस नायक (तुलुव ईश्वर नायकाचा मुलगा) याला मदत करून प्रौढ रायचा पाडाव केला आणि १४८५ मध्ये गादी घेतली.

१. गजपती राजांशी युद्ध (मुख्यतः उदयगिरीसाठी, १४८९)

विरोधक: ओरिसाचे गजपती सम्राट पुरुषोत्तम देव.

कारण: उदयगिरी किल्ला (आंध्र प्रदेशातील महत्त्वाचा किल्ला) हा विजयनगर आणि गजपती यांच्यातील वादाचा मुख्य मुद्दा होता. सालुवा नरसिंहाने उदयगिरी जिंकण्याचा प्रयत्न केला.

परिणाम: हे युद्ध विनाशकारी ठरले. सालुवा नरसिंह यांना कैद करण्यात आले. त्यांची सुटका झाली तेव्हा त्यांना उदयगिरी किल्ला आणि आजूबाजूचा प्रदेश गजपतींना सोपवावा लागला.

प्रभाव: पूर्व किनाऱ्यावरील (आंध्र प्रदेश) काही भाग गमावला. हे त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वात मोठे अपयश मानले जाते. काही स्रोतांनुसार कैद १ वर्षापर्यंत टिकली असावी.

उदयगिरी युद्धाचा सविस्तर इतिहास (१४८९ ई.)

उदयगिरी (आंध्र प्रदेशातील नेल्लोर जिल्ह्यातील उदयगिरी किल्ला) हा विजयनगर साम्राज्य आणि गजपती साम्राज्य (ओडिशा) यांच्यातील वादाचा मुख्य केंद्रबिंदू होता. हा किल्ला पूर्व किनाऱ्यावरील सामरिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा होता .व्यापार मार्ग, कृषी प्रदेश आणि दक्षिण भारतातील नियंत्रणासाठी तो रणनीतिक ठिकाण मानला जात असे.

सालुवा नरसिंह देव राय यांनी १४८५ मध्ये प्रौढ राय यांना पराभूत करून विजयनगरची गादी घेतली. त्यावेळी साम्राज्य आंतरिक अराजकतेत आणि बंडखोर राज्यपालांच्या दबावाखाली होते.

गजपती राजा कपिलेंद्र देव यांच्या काळात गजपतींनी उदयगिरीसह अनेक पूर्वेकडील प्रदेश ताब्यात घेतले होते.

कपिलेंद्र देव यांच्या मृत्यूनंतर गजपती घराण्यात उत्तराधिकार युद्ध झाले (हम्वीर विरुद्ध पुरुषोत्तम देव). या गोंधळाचा फायदा घेऊन सालुवा नरसिंह यांनी पूर्वी गमावलेले भाग (चंद्रगिरी, उदयगिरी इ.) पुन्हा ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न केला.

पुरुषोत्तम देव (१४६७–१४९७) गजपती सिंहासनावर बसल्यानंतर त्यांनी आपल्या दक्षिणेकडील प्रदेश मजबूत करण्यासाठी मोहीम हाती घेतली.

युद्धाची सुरुवात आणि घटनाक्रम (१४८९)

सालुवा नरसिंह यांनी उदयगिरी किल्ला जिंकण्यासाठी किंवा त्यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी सैन्य पाठवले. काही स्रोतांनुसार ते स्वतः या मोहिमेत सहभागी होते.

पुरुषोत्तम देव यांनी याचा प्रतिकार केला. गजपती सैन्याने विजयनगरच्या सैन्याला रोखले.

 उदयगिरी किल्ल्याभोवती झालेल्या लढाईत गजपती सैन्याने विजयनगर सैन्याला पराभूत केले. सालुवा नरसिंह कैद झाले (काही वर्णनांनुसार ते किल्ल्यातच होते आणि तेथे कैद झाले).

गजपती सैन्याने किल्ला पुन्हा ताब्यात घेतला.

युद्धाचे परिणाम आणि शर्ती

सालुवा नरसिंह यांची सुटका झाली तेव्हा त्यांना उदयगिरी किल्ला आणि आजूबाजूचा प्रदेश (कोस्टल आंध्रचा काही भाग) पुरुषोत्तम देव यांना सोपवावा लागला.

काही स्रोतांनुसार ( ताम्रपट) सालुवा नरसिंह यांनी भीतीने किंवा विनवण्या करून उदयगिरी सोपवला आणि स्वतःची सुटका मिळवली.

काही इतिहासकारांच्या मते, कैद १ वर्ष किंवा त्याहून अधिक काळ टिकली असावी, पण बहुतेक स्रोत १४८९ च्या युद्धावर भर देतात.

या पराभवामुळे विजयनगरने पूर्व किनाऱ्यावरील महत्त्वाचा भाग गमावला. उदयगिरी किल्ला गजपतींकडे राहिला आणि तो १५१४ पर्यंत (श्रीकृष्णदेव राय यांच्या काळात) त्यांच्याकडेच राहिला.

स्रोत आणि वर्णने

 (प्रतापरुद्र गजपती यांचे): पुरुषोत्तम देव यांनी कर्नाटक राजा नरसिंहाला जिवंत पकडले आणि त्याने जीवन भीक मागितल्यावर सोडले.

 ताम्रपट (१५००): नरसिंहाने भीतीने उदयगिरी सोपवला.

नुनिझ (पोर्तुगीज इतिहासकार): युद्ध आणि पराभवाचे उल्लेख.

सलुवभूगीयम आणि इतर संस्कृत ग्रंथ: सालुवा नरसिंह यांच्या कालिंग (ओडिशा) विरुद्धच्या मोहिमेचे वर्णन.

काही लोककथा/कांची-कावेरी उपाख्यानात या युद्धाचे संदर्भ येतात, ज्यात प्रथम गजपती सैन्याचा पराभव झाल्याचेही सांगितले जाते, पण मुख्य १४८९ च्या युद्धात गजपतींचा विजय झाला.

सालुवा नरसिंह यांच्या कारकिर्दीतील सर्वात मोठे अपयश मानले जाते. यामुळे त्यांची प्रतिष्ठा धक्का बसला आणि आंतरिक बंडखोरांना प्रोत्साहन मिळाले.

२. पश्चिम किनाऱ्यावरील यशस्वी मोहीम (मंगळूर, भटकळ, होन्नावर, बाकनूर)

विरोधक: मुख्यतः बहमनी सुलतानांच्या प्रभावाखालील स्थानिक शासक किंवा बंडखोर.

संपादित बंदरे:

मंगळूर

भटकळ

होन्नावर

बाकनूर (किंवा बांकनूर)

महत्त्व: या बंदरांवर नियंत्रण मिळवल्याने अरबी घोड्यांचा वेगवान पुरवठा शक्य झाला. यामुळे विजयनगरच्या घोडदळ आणि एकूण सैन्याची ताकद वाढली.

परिणाम: पश्चिम किनारा (कन्नड देश) मजबूत झाला. हे त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वात मोठे सैनिकी यश मानले जाते.

३. बंडखोर राज्यपाल आणि स्थानिक प्रमुखांविरुद्ध युद्धे

सालुवा नरसिंहाला आपल्या स्वतःच्या राज्यात अनेक बंडखोरांना दाबण्यासाठी सतत लढावे लागले. यात मुख्य होते:

उम्मत्तूर (मैसूर प्रदेश) चे प्रमुख - होयसळ-मैसूर क्षेत्रातील पालयगर.

हडवल्लीचे सालुवास.

करकलचे संथारस  -किनारपट्टी कर्नाटकातील.

श्रीरंगपट्टण क्षेत्र.

कुड्डापा येथील पेरानिपाडू चे संबेटास .

विशेष मोहीम:

संबेटा प्रमुख विरुद्ध: पेरानिपाडू आणि मड्डिगुंडला  किल्ल्यांवर हल्ला. तोफखान्याच्या साहाय्याने किल्ले जिंकले. संबेटा प्रमुख आणि त्याचे अनुयायी मारले गेले.

उम्मत्तूर आणि तुळुनाडू मधील पालयगरांवर विजय.

मल्लिदेव विरुद्ध: बोम्मावरम  किल्ल्यावर हल्ला, तोफखान्याने किल्ला उद्ध्वस्त केला.

हे युद्धे मुख्यतः आंतरिक स्थिरता साठी होते. बंडखोरांना दाबल्याने साम्राज्य एकत्र ठेवणे शक्य झाले.

सांस्कृतिक योगदान: मध्व संत श्रीपादराय यांचे संरक्षक. संस्कृत ग्रंथ रामभ्युदयम लिहिला. कन्नड कवी कवी लिंग यांना आश्रय दिला. जैन मंदिरांशी संबंधित कार्य.

१४९१ मध्ये मृत्यू झाला. त्याचे दोन्ही मुलगे (थिम्म भूपाल आणि नरसिंह राय द्वितीय) लहान होते, त्यामुळे पालकत्व आणि प्रशासनाची जबाबदारी तुलुव नरस नायक वर सोपवली.

थिम्म भूपाल (१४९१)

सालुव नरसिंहाचे थोरले पुत्र.

फक्त काही महिने (किंवा एक वर्ष) सिंहासनावर राहिले.

सैन्यातील एका कमांडरने त्यांची हत्या केली (अराजकतेत).

त्यांचे राज्य फार छोटे आणि अस्थिर होते.

नरसिंह राय द्वितीय (इम्मडी नरसिंह) (१४९१–१५०५)

सालुव नरसिंहाचे धाकटे पुत्र.

नाममात्र सम्राट होते. वास्तविक सत्ता तुलुव नरस नायक (रिजेंट म्हणून) आणि नंतर त्याच्या मुलांकडे होती.

१५०५ पर्यंत सिंहासनावर राहिले, पण प्रत्यक्ष सत्ता नव्हती.

१५०५ मध्ये तुलुव नरस नायकाचा मुलगा विर नरसिंह याने त्यांची हत्या करून तुलुवा राजवंश सुरू केला.

महत्वाचे मुद्दे

सालुवा राजवंशाने संगम राजवंश नंतर (१४८५) सत्ता घेतली आणि साम्राज्याला विघटनापासून वाचवले.

तुलुव नरस नायक हा कळीचा व्यक्ती होता . सालुव नरसिंहाचा सेनापती, नंतर रिजेंट आणि तुलुवा राजवंशाचा पूर्वज.

या काळात नुनिझ (पोर्तुगीज इतिहासकार) यांनी विजयनगरची स्थिती आणि नरस नायकाच्या कारवाया यांचे वर्णन केले आहे.

राजवंश जरी छोटा असला तरी सालुव नरसिंह देव राय यांच्या सैनिकी यशामुळे पश्चिम किनारा मजबूत झाला

तुलुव नरस नायक 

विजयनगर साम्राज्याच्या इतिहासातील एक महत्त्वाची आणि प्रभावशाली व्यक्ती होते. ते सालुवा राजवंश आणि तुलुवा राजवंश यांच्यातील सेतु होते. त्यांनी साम्राज्याला पूर्ण विघटनापासून वाचवले आणि पुढील काळातील महान शासक श्रीकृष्णदेव राय यांच्यासाठी मजबूत पाया तयार केला.

पार्श्वभूमी आणि उत्पत्ती

कुटुंब: ते तुलुव ईश्वर नायक यांचे पुत्र होते. त्यांचे कुटुंब तुलु भाषिक प्रदेशातून (आधुनिक दक्षिण कर्नाटकातील किनारपट्टी, बंट समुदाय) होते.

सुरुवातीला ते सालुवा नरसिंह देव राय यांचे सेनापती होते. सालुवा नरसिंह यांनी प्रौढ राय यांचा पाडाव करताना नरस नायक यांची महत्त्वाची मदत घेतली होती.

सालुवा नरसिंहाच्या मृत्यूनंतरची भूमिका (१४९१)

सालुवा नरसिंह देव राय यांचा मृत्यू १४९१ मध्ये झाला. त्यावेळी त्यांचे दोन्ही पुत्र थिम्म भूपाल आणि इम्मडी नरसिंह (नरसिंह राय द्वितीय) लहान होते.

थिम्म भूपाल यांची एका सैन्य कमांडरने हत्या केली.

नरस नायक यांनी विश्वासूपणे उरलेल्या लहान राजकुमार नरसिंह राय द्वितीय यांना सिंहासनावर बसवले.

मात्र, वास्तविक सत्ता त्यांच्या हाती होती. त्यांना रक्षकर्ता , स्वामी , सेनाधिपती , महाप्रधान आणि कार्यकर्ता  अशा पदव्या मिळाल्या.

ते रिजेंट म्हणून १४९१ ते १५०३ पर्यंत साम्राज्य चालवत होते. नाममात्र राजा इम्मडी नरसिंह होते, पण सर्व प्रशासन आणि लष्करी निर्णय नरस नायक यांच्याकडे होते.

नरस नायक यांनी साम्राज्याला अनेक धोक्यांपासून वाचवले

बहमनी सुलतान आणि गजपती (ओडिशा) यांच्या आक्रमणांना यशस्वी प्रतिकार केला.

अनेक बंडखोर पालयगर आणि स्थानिक प्रमुखांना दाबले.

कावेरी नदीच्या दक्षिणेकडील संपूर्ण प्रदेश (केप कोमोरिनपर्यंत) -चोल, चेरा, मदुराई, श्रीरंगपट्टण आणि गोकार्णा - विजयनगरच्या नियंत्रणाखाली आणला. ही मोहीम १४९७ पर्यंत पूर्ण झाली.आंतरिक अराजकता आणि बाह्य शत्रूंना रोखून साम्राज्य स्थिर केले.

धार्मिक आणि सांस्कृतिक योगदान

ते सुरुवातीला शैव होते, पण नंतर वैष्णव धर्म स्वीकारला.

त्यांनी विद्वान आणि साहित्यिकांना आश्रय दिला. उदाहरणार्थ:

पारिजातापहरणमु (नंदी तिम्मना)

वराह पुराणमु (घंटा सिंगय्या)

मठ आणि मंदिरांना दान दिले.

मृत्यू आणि वारसा

१५०३ मध्ये नरस नायक यांचा मृत्यू झाला (काही स्रोतांनुसार बीजापूर परिसरात).

त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचा थोरला मुलगा वीर नरसिंह राय याने इम्मडी नरसिंह यांची हत्या करून १५०५ मध्ये सिंहासन घेतले आणि तुलुवा राजवंश अधिकृतपणे सुरू केला.

नरस नायक यांचे आणखी पुत्र श्रीकृष्णदेव राय (सर्वात प्रसिद्ध) आणि अच्युत देव राय हे होते .

महत्व

नरस नायक यांनी दोन बलापहार  च्या दरम्यान साम्राज्य वाचवले .प्रथम सालुवा नरसिंह यांच्याद्वारे, नंतर स्वतः रिजेंट म्हणून.

त्यांच्या प्रयत्नांमुळे विजयनगर साम्राज्य १६व्या शतकात श्रीकृष्णदेव राय यांच्या काळात स्वर्णयुगाकडे गेले.

ते स्वतः कधीही राजा झाले नाहीत, पण त्यांना तुलुवा राजवंशाचे संस्थापक मानले जाते.

संक्षेपात, तुलुव नरस नायक हे एक कुशल सेनापती, प्रशासक आणि दूरदर्शी नेते होते. त्यांच्या निष्ठेने आणि सामर्थ्याने विजयनगर साम्राज्य टिकले आणि पुढे विस्तारले.

#हंपीतील गणेश मंदिर

 #हंपीतील गणेश मंदिर

विरुपाक्ष मंदिरास आम्ही हेमकूट पर्वतावर पोहचलो .हेमकूट पर्वतावरून विरुपाक्ष मंदिराचा उंच सुंदर गोपुर पाहून टेकडीच्या  पायथ्याकडे निघालो . 

हम्पीच्या हेमाकुटा टेकड्यांच्या दक्षिणेकडील पायथ्याशी, गजमुखी देव गणेशाला समर्पित दोन मंदिरे आहेत. ससिवेकलु मंदिर आणि कडलेकू मंदिर या दोन्ही ठिकाणी भगवान गणेशाची वेगवेगळी रूपे आहेत.या दोन्ही मूर्ती एकाश्म मूर्ती म्हणजे एकाच दगडात कोरलेल्या अशा भव्य आहेत.

#ससिवेकलु गणेश मंदिर

ससिवेकलु मंदिर १५ व्या शतकातील आहे. हे एक अतिशय साधे खुले गर्भगृह असून, त्यावर अनेक चौकोनी खांबांवर फक्त छत आहे. येथील मूर्ती भगवान गणेशाची असून ती ८ फूट उंच, एकाच शिळेतून बनवलेली भव्य प्रतिमा आहे.

गणपतीच्या पोटाचा आकार मोहरीच्या दाण्यासारखा जवळजवळ गोलाकार असतो, म्हणूनच हे नाव ससिवेकलू पडले आहे,ज्याचा कन्नड अर्थ मोहरीचा दाणा आहे .

गणेशाला चार हात असून, प्रत्येक हातात विविध चिन्हे आहेत.

उजवा वरचा हात-अंकुश (goad)

उजवा खालचा हात- तुटलेला दात (broken tusk)

डावा वरचा हात -पाश (noose)

डावा खालचा हात-मोदक (लाडू)  हा हात तुटलेला आहे आणि पुनर्निर्माण केलेला नाही.

पोटाभोवती नाग गुंडाळलेला दिसतो .हिंदू पुराणानुसार, गणेशजी खूप खाणारे आहेत. एकदा त्यांनी इतके जेवण केले की पोट फुटण्याच्या बेतात आले. पोट वाचवण्यासाठी त्यांनी एक साप पकडला आणि त्याला कंबरेच्या भोवती पट्ट्यासारखा बांधला. याच कथेचे दर्शन या मूर्तीत आहे.

या मूर्तीला पार्वती गणेशही म्हणतात .कारण ही मूर्ती मागच्या  बाजूने पहिली असता ,मूर्तीच्या मागे पार्वतीचा हात दिसतो . गणेश आईच्या मांडीवर बसलेला असल्याचे दृश्यभास होतो.तर डोक्यावर पार्वतीची विशेष केशरचनाही दिसते .

एका साध्या सोळा-खांबी मंडपाच्या आश्रयाखाली, सशिवेकलु गणेश आपल्या आसनावर शांतपणे विराजमान आहेत. जवळच्याच एका शिलालेखात असा उल्लेख आहे की,इ.स. १५०६ , राजा नरसिंह द्वितीय यांच्या स्मरणार्थ बांधलेले हे मंदिर आहे .चंद्रगिरी (आताचे आंध्र प्रदेश) येथील एका श्रीमंत व्यापाऱ्याने हे मंडप बांधले आहे .जवळच कृष्ण मंदिर आहे.

मूर्तीला झालेल्या नुकसानीमुळे ती विधीपूर्वक पूजेसाठी अयोग्य ठरल्याने, आता येथे कोणतेही विधी किंवा पूजा केल्या जात नाहीत. 

#कडालेकालू गणेश मंदिर हंपी

ससिवेकलु मंदिराच्या अगदी जवळ कडलेकलु मंदिर आहे. ते हेमाकुटा टेकडीच्या ईशान्य उतारावर आहे. हे मंदिर एका बंदिस्त आवारात असून, त्यात अधिक सुंदर कोरीवकाम केलेले स्तंभ आहेत.हंपीमधील सर्वात मोठ्या एकाश्म गणेश मूर्तींपैकी एक येथे आहे, जी जवळपास ४.६ मीटर (१५ फूट) उंच असून एकाच ग्रॅनाइटच्या शिळेतून कोरलेली आहे.

गणपतीचे गोल पोट हरभऱ्याच्या दाण्यासारखे दिसते म्हणून मंदिराला कडलेकालु (कन्नडमध्ये हरभरा ) हे नाव मिळाले आहे. या स्तंभयुक्त सभागृहात विजयनगर स्थापत्यशैलीचे वैशिष्ट्य असलेले, बारीक घडवलेले स्तंभ असून त्यावर फुलांचे आणि पौराणिक कथांचे गुंतागुंतीचे कोरीवकाम आहे.

यांच्या बांधकामाचा काळ  इ.स. १५०० आसपास आहे .स्तंभयुक्त सभागृह असलेली विजयनगरची मंडप शैली येथे दिसते .

मंदिरात बऱ्यापैकी अंधार होता, त्यामुळे फोटो काढण्यासाठी मला फ्लॅश वापरावा लागला.मूर्ती चतुर्भुज आहे. एका हातात मोदक /लाडू धरलेला असून, सोंड त्याकडे वळलेली आहे. उरलेले हात आशीर्वाद मुद्रेत आहेत.राजेशाही खांब विजयनगर शैलीचे आहेत.बारीक, उंच, आणि अत्यंत सुंदर कोरलेले. खांबांवर फुलं, पौराणिक कथा, देवता आणि खोडकर बालकृष्ण झाडावर लपलेला, स्त्रियांचे कपडे चोरून लटकवलेला सारखी नक्षी कोरलेली आहे.

एका खांबावर हनुमान ची सुंदर मूर्तीही आहे.