हंपी इतिहास-९ (राक्षस - तंगडी युद्ध आणि विजयनगरचा ऱ्हास )

 राक्षस - तंगडी युद्ध आणि  विजयनगरचा ऱ्हास 

राजा कृष्णदेवराय यांच्या मृत्यूनंतर, सिंहासनासाठी दोन दावेदार होते; त्यांचे जावई रामराय आणि पुतणे अच्युतदेवराय यांच्यात वाद होता. अच्युतदेवराय हे कृष्णदेवराय यांची निवड होते आणि ते इस्लामी आक्रमकांच्या बाजूने अजिबात नव्हते. त्यांच्या राजवटीत, त्यांनी आदिल शाहशी युद्ध करून रायचूर पुन्हा जिंकले. त्यांनी गोलकोंडाच्या कुतुब शाहशी लढून त्याला पराभूतही केले. त्यांनी त्रावणकोर आणि उम्मतूर ही राज्ये एकत्र केली. रामराय यांच्या विनंतीवरून 'बहमनी सुलतानांनी' या दोघांमध्ये मध्यस्थी करण्याचा प्रयत्न केला. अच्युतदेवराय यांना ठार मारून (त्यांना तुरुंगात टाकल्यानंतर) रामराय एका लष्करी उठावाद्वारे सत्तेवर आले. अच्युतरायाच्या ज्यांचा मृत्यू इ.स. १५४२ मध्ये झाला. त्यानंतर सिंहासन कृष्णदेवराय यांचे भाचे आणि अल्पवयीन असलेले त्यांचे पुत्र सदाशिवराय यांच्याकडे गेले. रामराय यांनी सदाशिवराय यांना नजरकैदेत ठेवून आपल्या विश्वासू माणसांना सिंहासनाभोवती महत्त्वाच्या पदांवर नेमून साम्राज्याचे शासक बनण्याची संधी साधली.

अलिया राम राय (जन्म सुमारे १४८४, मृत्यू २३ जानेवारी १५६५) हे विजयनगर साम्राज्याचे वास्तविक शासक होते. ते कृष्णदेवराय यांचे जावई (अलिया = जावई ) होते. नाममात्र राजा सदाशिव राय होता, पण सत्ता, प्रशासन आणि सेना रामरायांच्या हाती होती. त्यांना अराविडू वंशाचा संस्थापक मानले जाते.रामराय आणि त्यांच्या भावांनी (तिरुमल राय, वेंकटाद्रि) सत्ता हाती घेतली.

रामा रायांचा धर्माकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन व्यापक आणि उदारमतवादी होता आणि त्यांनी आपल्या सैन्यात मोठ्या संख्येने मुस्लिम सैनिकांची भरती केली. त्यांच्याप्रती असलेल्या त्यांच्या वागणुकीचीही प्रशंसा झाली आणि विजयनगर साम्राज्याने पदच्युत केलेल्या अनेक आदिल शाहना आश्रय दिला.रामा रायाच्या रणनीतीमध्ये राज्याचा विस्तार करणे आणि एक धूर्त राजकीय कार्यकर्ता बनणे यांचा समावेश होता.त्यांनी "फूट पाडा आणि राज्य करा" ही नीती अवलंबली. तो पाच विरोधी बहामनी राज्यांनी वेढलेला होता आणि त्याचे श्रेय असे की, त्याने त्या पाच राज्यांमधील दोन सुलतानांना एकमेकांविरुद्ध लढवून सतत युद्धे घडवून आणली.

अली आदिल शाह हा बीजापूरचा सुलतान होता. रामरायांच्या काळात त्यांच्यात मित्रत्व आणि शत्रुत्व दोन्ही संबंध होते. हे संबंध राक्षसी तंगडी युद्धाचे एक महत्त्वाचे कारण ठरले.

१५५७ च्या आसपास अली आदिल शाहने अहमदनगर (निजाम शाह) विरुद्ध मदत मागितली. रामरायांनी त्याला मदत केली. विजयनगरच्या सेनेने अहमदनगरवर हल्ला केला आणि कल्याण, रायचूर दोआब सारखे प्रदेश जिंकले.

अली आदिल शाहने रामरायांना आपला पिता मानले होते. रामरायांच्या दरबारात त्याचे स्वागत मोठ्या सन्मानाने झाले होते. विजयनगरची राणीमाता त्याला "माझा मुलगा" म्हणून संबोधायची.

संबंध बिघडण्याची कारणे

रामरायांनी जिंकलेले प्रदेश (विशेषतः रायचूर, कल्याण) परत द्यायला नकार दिला.रामराय वयस्कर असल्याने अली आदिल शाहला अपमानास्पद वागणूक दिली. त्याच्या धार्मिक भावनांना ठेच पोहोचवली (फेरिश्ता इत्यादी इतिहासकारांच्या मते).

विजयनगरच्या सैनिकांनी मुस्लिम सैनिकांना अपमानित केले.नंतर रामरायांनी अहमदनगर आणि गोलकुंडाला मदत करून अली आदिल शाहला धडा शिकवला. यामुळे आदिल शाह नाराज झाला.

राम रायाने  सुलतानांमध्ये सतत वैर वाढवून विजयनगर साम्राज्याचे रक्षण केले, परंतु ही रणनीती फार काळ टिकली नाही, कारण त्या पाचही राज्यांना हे लक्षात आले की रामा रायाच्या रूपात त्यांचा एक समान शत्रू आहे.

 निजामाची मुलगी चांद बीबी हिचा विवाह अली आदिल शाहशी झाला आणि अली आदिल शाहच्या बहिणीचा विवाह निजामाच्या मुलाशी झाला. या विवाह सोहळ्यात इस्लामी घराणी एकत्र आली आणि उत्सवानंतर विजयनगर साम्राज्याविरुद्ध युद्ध पुकारण्याचा निर्णय घेतला. त्यानुसार, ते पाच जण एकत्र आले आणि आदिल शाहने राज्याचे दोन महत्त्वाचे किल्ले, रायचूर आणि मुद्गल, यांच्या मागणीसाठी राम रायाकडे एक दूत पाठवला. त्या हिंदू नेत्याने त्या दूताला आणि त्यानंतर आलेल्या इतर अनेकांना नकार दिला. आणि तालिकोट युद्धाला तोंड फुटले .२३ जानेवारी १५६५ ई.कर्नाटकातील तालीकोटा जवळील राक्षसी (रक्कसगी) आणि तंगडी (तेंगडी) या गावांमधील मैदान. यामुळे याला राक्षसी तंगडी युद्ध किंवा बन्नीहट्टी युद्ध म्हणूनही ओळखले जाते.

 हिंदू नेत्याने एक लाख घोडेस्वार आणि पाच लाख पायदळ असलेले विजयनगर सैन्य जमवून युद्धाची तयारी आधीच सुरू केली होती. या सैनिकांवर सल्तनतीच्या सैन्याला कृष्णा नदीत प्रवेश करण्यापासून रोखण्याची जबाबदारी होती. 

मध्यभाग: रामराय स्वतः (हत्तीवर बसून),उजवी बाजू: वेंकटाद्रि ,डावी बाजू: तिरुमल राय

तथापि, सैन्य पुढे निघाले. क्रोधाने पेटलेल्या रामरायाकडे कोणतीही योजना किंवा रणनीती नव्हती. इतिहासकारांच्या मते, त्याने आपल्या सैनिकांना सल्तनतींवर थेट अंदाधुंद हल्ले करण्याचा आदेश दिला आणि म्हणाला, “आम्ही या क्षुल्लक युद्धाला घाबरणारे भित्रे नाही! पुढे व्हा, लढा.” अखेरीस त्याचा काही उपयोग झाला नाही, कारण मोठ्या संख्येने हिंदू सैनिक मारले जाऊ लागले. उरलेले सैनिक, जे घाबरले होते, ते अमाप संपत्ती आणि राजपद मिळण्याच्या शक्यतेने प्रेरित झाले. याचा परिणाम झाला आणि सैनिकांनी बहामनी सैन्याच्या डाव्या बाजूची संपूर्ण फळी नष्ट केली.

यामुळे सुलतानांमध्ये चिंता निर्माण झाली, आणि त्यांपैकी काहींनी तर आपल्या छावण्यांसमोर 'रहतानत' (सैनिक जिहादमध्ये मरेल आणि स्वर्गात जाईल याची पवित्र शपथ) लिहिलेल्या पाट्या लावल्या. तथापि, निझाम शाह, कुतुब शाह, अली आदिल शाह आणि अली बरीद यांच्या संयुक्त सैन्याने धैर्य एकवटून हिंदू सैनिकांवर हल्ला केला. अली आदिल शाहने रामा रायाचा भाऊ तिरुमला रायावर हल्ला केला, तर इतरांनी रामा रायाच्या इतर महत्त्वाच्या सैनिकांवर हल्ला केला. नंतर अली आदिल शाहने रामा रायावर हल्ला केला आणि निझाम शाह व कुतुब शाह यांना थेट आपल्यासमोर उभे राहण्याची संधी दिली.सल्तनतांनी तोफा चेन करून एक भिंक तयार केली (Rumi Khan च्या नेतृत्वाखाली, Ottoman तंत्रज्ञ). विजयनगरचे पायदळ जेव्हा जवळ आले, तेव्हा नजीकच्या अंतरावरून तोफांची धुव्वाधार गोळीबार (grape shot / copper coins सारखे shrapnel वापरून).यामुळे विजयनगरच्या हजारो सैनिकांचा एकदम नाश झाला आणि त्यांची आक्रमणाची गती थांबली.

तसेच रामरायाचे दोन मुस्लिम कमांडर (गिलानी बंधू) होते.गिलानी बंधूंनी मुस्लिम सैनिकांना हिंदू शासकासाठी लढू नये असा आदेश दिला.

यादरम्यान, विजयनगर साम्राज्यातील अनेक मुस्लिम सैनिकांनी रामरायासाठी लढण्यास नकार दिला . त्यांनी एकतर आपली शस्त्रे खाली ठेवली किंवा रामरायाविरुद्ध सुलतानांना सामील झाले. त्यांनी हिंदू सैन्याच्या बाजूने लढण्यास स्पष्टपणे नकार दिला. त्यानंतर सुलतानांनी विजयनगरच्या सैन्यावर दोन तोफा डागल्या आणि बहुतेक सैनिक मारले गेले. आणखी एक तोफ रामराय ज्या हत्तीवर बसले होते, त्यावर डागण्यात आली.

जखमी झालेल्या रामा राया यांना नंतर रणांगणावर निजामाच्या पायाशी नेण्यात आले, ज्याने त्या हिंदू नेत्याचे शीर धडपासून वेगळे केले, ज्यामुळे त्या विशाल हिंदू साम्राज्याचा अंत झाला. रामरायांचा शिरच्छेद भाल्यावर चढवून दाखवल्यावर विजयनगर सेना मोडून पळाली.

“इस्लामच्या योद्ध्यांनी त्यांचा पाठलाग केला आणि समोर दिसणाऱ्या प्रत्येकाची कत्तल केली. सुमारे वीस मैलांचा परिसर मृतदेहांनी भरला होता आणि जमीन रक्ताने माखली होती. इस्लामच्या विजयी सैनिकांनी नाणी, दागिने आणि पुरुष व स्त्री गुलाम यांच्या रूपात अमाप संपत्ती लुटली,” असे ऐतिहासिक नोंदींमध्ये नमूद आहे. तसेच, रणांगणावर पडलेल्या मृतदेहांची संख्या मोजायला १२ दिवस लागले, असेही त्यात पुढे म्हटले आहे.

राक्षसी तंगडी युद्धानंतर (२३ जानेवारी १५६५) विजयनगर साम्राज्याची राजधानी हम्पी येथे दक्कन सल्तनतांच्या सैन्याने ५ ते ६ महिने सतत लूट, नाश आणि हत्याकांड केले. ही लूट इतिहासातील सर्वात भयानक आणि विध्वंसक घटनांपैकी एक मानली जाते.

युद्धानंतर काही दिवसांतच (२६-२७ जानेवारीच्या आसपास) सल्तनतांची सेना हम्पीपर्यंत पोहोचली.राजघराण्यातील प्रमुख व्यक्ती (रामरायांचे भाऊ तिरुमल राय इ.) आधीच पळून गेले होते.सैन्याने शहरात शिरून लूट, आग आणि हत्या सुरू केली.ही प्रक्रिया सुमारे ५-६ महिने (काही स्रोतांनुसार जानेवारी ते जून/जुलै) चालली.

विजयनगर हे त्या काळातील जगातील सर्वात श्रीमंत शहरांपैकी एक होते. सोने, हिरे, मोती, मंदिरातील मूर्ती, राजवाड्यांतील खजिना  सर्व काही लुटले गेले.

पुर्तुगीज इतिहासकार Diego de Couto नुसार “लूट इतकी प्रचंड होती की गठबंधनातील प्रत्येक सैनिक सोने, दागिने, घोडे, हत्ती आणि गुलाम यांनी श्रीमंत झाला.”

विठ्ठल मंदिरात आग लावली.नरसिंह मूर्तीची हात-पाय तोडली.राजवाडे, बाजार, मंदिरे  सर्व ठिकाणी crowbars आणि axes ने तोडफोड केली.

मोठमोठ्या दगडी इमारतींना आग लावली. हजारो लोक मारले गेले, बायकांशी अत्याचार, गुलाम बनवले. शहर सोडून लोक पळाले.

समकालीन वर्णन (रॉबर्ट सेल - A Forgotten Empire)

“...आग आणि तलवारीने, crowbars आणि axes ने ते दिवसभर नाश करत होते. जगाच्या इतिहासात कदाचित असे भयानक नाश कधीही एका शहरावर इतक्या लवकर झाले नसेल. एक दिवस श्रीमंत आणि समृद्ध शहर, दुसऱ्या दिवशी लुटलेले, जाळलेले आणि खंडहर...”

त्यानंतर हम्पी कधीही पूर्वीसारखे वसले नाही.

१५६७ मध्ये इटालियन प्रवासी Cesare Federici ने हम्पीला भेट दिली तेव्हा तो म्हणाला: “शहर अजून पूर्णपणे नष्ट झाले नाही, पण घरं रिकामी आहेत. फक्त वाघ आणि इतर जंगली प्राणी राहतात.”

विजयनगर साम्राज्याचा अंतिम पतन झाला. अराविडू वंशाने पेनुगोंडा इ. ठिकाणी राजधानी हलवली, पण पूर्वीची महानता कधीही परत आली नाही.

ही लूट केवळ आर्थिक नव्हती, तर सांस्कृतिक आणि धार्मिक विध्वंसही होता. आज हम्पीचे खंडहर (UNESCO World Heritage) या भयानक घटनेची साक्ष देतात.

फॉरेस्ट बाथिंग- शिनरिन योकु

 फॉरेस्ट बाथिंग- शिनरिन योकु

मूळ लेखक- हेक्टर गार्सिया आणि फ्रान्सेस्क मिरालेस  

मराठी अनुवाद -नीलिमा करमरकर

‘इकिगाई’ या जगभर गाजलेल्या पुस्तकाचे लेखक हेक्टर गार्सिया यांचे हे पुस्तक आहे. हे देखील ‘इकिगाई’प्रमाणे जपानमधील ‘शिनरिन योकु’ या संकल्पनेला आपल्या समोर मांडते.

१९८२ मध्ये जपानी फॉरेस्ट एजन्सीने या ‘हरितवन स्नान’ संकल्पनेची उपचारपद्धती म्हणून सुरुवात केली.

‘शिनरिन’ म्हणजे जंगल, अरण्य, वन आणि ‘योकु’ म्हणजे अंघोळ करणे.

जपानमधील साकुरा (चेरी ब्लॉसम) बहराच्या काळात तेथे भेट देणे सहलीसाठी अतिशय उत्तम मानले जाते. असे दिसून येते की शहरी जीवनातही या बहराचा नागरिकांच्या मनावर सकारात्मक परिणाम होतो, तर घनदाट वनात, झाडांच्या सान्निध्यात वेळ घालवल्याने मनावर खोलवर परिणाम होतात.

हे छोटे, एकाच बैठकीत वाचता येणारे पुस्तक सहा भागांत, सुमारे १७० पानांत मांडले आहे.

पहिला भाग -हरवलेले नंदनवन’

शहरी धावपळीत, सिमेंटच्या भव्य घरांमध्ये आणि दडपणाखाली जगणारा माणूस जंगल या नंदनवनापासून दूर गेला आहे. त्याच्या मानसिक हानीस तो स्वतःच कारणीभूत ठरतो. डोपामाइनच्या अतिरेकामुळे त्याची मानसिक शांती हरवली आहे.

दुसरा भाग – ‘ईडन गार्डनमध्ये पुनरागमन’

या भागात वृक्ष आणि जंगलांच्या सान्निध्यात राहून जग बदलणाऱ्या महान व्यक्तींच्या कथा दिल्या आहेत. यात बोधी वृक्षाखाली ध्यान करणारे बुद्ध, हानासाका जिशान (मृत झाडाला बहर आणणारा वृद्ध), बांबूच्या वनातील ज्ञानी, सेल्टिक वनातील वृक्ष आणि थोरो या  व्यक्तींच्या निसर्गाशी एकरूप झालेल्या गोष्टी यांचा समावेश आहे.

तिसरा भाग- ‘शिनरिन योकुतील विज्ञान’

या भागात वनस्नानाचे शारीरिक व मानसिक फायदे वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून सांगितले आहेत. झाडांमधून स्त्रवणाऱ्या ‘फाइटोनसाइड्स’ या घटकांचे उपचारात्मक (प्रतिबंधात्मक) गुणधर्म, हार्मेटिक परिणाम यांचे स्पष्टीकरण दिले आहे.

कॉर्टिसॉलचे प्रमाण कमी होणे, हृदयगती संतुलित होणे, HRV (Heart Rate Variability) वाढणे, NK (Natural Killer) पेशींची क्रियाशीलता वाढणे यांसारख्या बाबींचा अभ्यास शहरातील आणि जंगलातील जीवनाच्या तुलनेत मांडला आहे.

चौथा भाग -शिनरिन योकुचे तत्त्वज्ञान’

जपानमधील पारंपरिक ‘शिंटो’ धर्मानुसार निसर्गातील प्रत्येक घटकात ‘कामी’ (दैवी शक्ती) वास करते, ही भावना माणसाला निसर्गाशी जोडते, हे या भागात स्पष्ट केले आहे.

याच भागात जपानी संकल्पना देखील सांगितल्या आहेत 

युगेन – विश्वाचे निरीक्षण करताना अनुभवलेले गूढ सौंदर्य जे आपल्या अंतःकरणातील गाभ्यापर्यंत जाऊन पोहोचतात.? 

उदा. चांदण्या रात्री जेव्हा आपण टक लावून आकाशकडे पाहतो, तेव्हा आपण स्वतःला विसरुन जातो.

कोमोरबी-झाडांच्या पानांतून झिरपणाऱ्या प्रकाश-छायेचा खेळ,त्यासाठीचा हा शब्द आहे' 

उदा. या खेळात माणसाचे मन व्यापून जाते. राशीमान' मध्य सिनेमा हा यामध्ये हे दिसते

वाबी-साबी -अपूर्णतेतील सौंदर्य

निसर्गात कधीही परिपूर्ण सममिती नसते, उलट असममितीमध्येच सौंदर्य दडलेले असते.

पाचवा भाग -‘जंगलाकडे परत चला’

या भागात ‘जॉन मूर’ यांच्या अमेरिकेतील नॅशनल पार्क संरक्षण चळवळीमागील भावना सुंदरपणे मांडली आहे.

तसेच ‘शिनरिन योकु’च्या पाच टप्प्यांद्वारे मन आणि शरीर कसे निसर्गात पूर्णपणे बुडवायचे, याचे मार्गदर्शन दिले आहे. काय करावे आणि काय करू नये याची नियमावलीही दिली आहे.

सहावा भाग -‘घराघरात शिनरिन योकु’

घरातही झाडे ठेवून निसर्गाचा अनुभव घेता येतो, हे विविध उदाहरणांनी स्पष्ट केले आहे.

निसर्गातील ध्वनी ,विशेषतः पक्ष्यांचे किलबिल मानवी मनासाठी औषधासारखे काम करतात. तणावमुक्तीसाठी ऑफिस किंवा हॉस्पिटलमध्येही यांचा उपयोग होऊ शकतो.

कारण पक्षी जेव्हा गातात, तेव्हा ते सुरक्षिततेची भावना व्यक्त करत असतात आणि तीच भावना नकळत माणसामध्येही झिरपते, ज्यामुळे मन शांत होते.

शेवटी जपानमधील पारंपरिक ‘चानोयू’ (टी सेरेमनी) याचा उगम आणि त्याचे फायदेही या पुस्तकात सांगितले आहेत.

-भक्ती 

हंपी इतिहास -८ (कृष्णदेवराय)

 

तुलुवा वंशाचा राजा नरसा नायक याने 1491 ते 1503 पर्यंत राज्य केले. त्यांच्यानंतर वीरनरसिंह राय (1503-1509), कृष्ण देवराय (1509-1529), अच्युत देवराय (1529-1542) आणि रा.152-1503.
***कृष्णदेवराय (17 जानेवारी 1471-17 ऑक्टोबर 1529) 

हा भारतीय इतिहासातील सर्वात प्रसिद्ध शासकांपैकी एक आहे, ज्याने 1509 ते 1529 या सुवर्णकाळात विजयनगर साम्राज्याचे नेतृत्व केले. तुलुवा राजवंशाचा तिसरा सम्राट म्हणून त्याने दिल्ली सल्तनतीच्या पतनानंतर विजयनगरला भारतीय उपखंडातील सर्वात शक्तिशाली साम्राज्यात रूपांतरित केले. 

डोमिंगो पायीश (पोर्तुगीज) यांच्या वर्णनानुसार कृष्णदेव हे केवळ विजयनगरचे सम्राट नव्हते, परंतु अगदी व्यावहारिक दृष्ट्या तो एक परिपूर्ण सार्वभौम होता, व्यापक होता शक्ती आणि मजबूत वैयक्तिक प्रभाव असणारा तोच खरा राज्यकर्ता होता. त्याच्या सर्वोत्तम दिवसांमध्ये शारीरिकदृष्ट्या मजबूत आणि त्याने आपली शक्ती कायम ठेवली. कठोर शारीरिक व्यायामाद्वारे सर्वोच्च खेळपट्टी. तो लवकर उठला आणि भारतीय मुद्गल वापराने आणि तलवारीच्या वापराने त्याचे सर्व स्नायू; मजबूत केले.तो एक चांगला स्वार होता .त्याच्या संपर्कात आलेल्या सर्वांवर त्यांनी सकारात्मक प्रभाव पाडला. त्याने आज्ञा दिली की, वैयक्तिकरित्या प्रचंड सैन्य, सक्षम, शूर आणि मुत्सद्दी होते .अत्यंत सौम्य आणि उदार चारित्र्याचा माणूस होता.तो सर्वांना प्रिय आणि सर्वांना आदरणीय होता .

 राजा कृष्ण देवराय यांच्या आधी, त्यांचे थोरले बंधू वीर नरसिंह (इ.स. १५०५-१५०९) सिंहासनावर होते. १५०५ मध्ये, वीर नरसिंहाने साळुव वंशातील बंदी राजा इम्माडी नरसिंहाची हत्या केली आणि विजयनगर साम्राज्य ताब्यात घेऊन तुलुव वंशाची स्थापना केली. काहींच्या मते, ते इ.स. १५१० मध्ये विजयनगरच्या सिंहासनावर आरूढ झाले आणि वयाच्या चाळीसाव्या वर्षी एका अज्ञात आजाराने मरण पावले. नरसिंहाचा संपूर्ण कार्यकाळ अंतर्गत बंड आणि आक्रमणांनी ग्रासलेला होता. इ.स. १५०९ मध्ये वीर नरसिंहाचा मृत्यू झाला. वीर नरसिंहाच्या मृत्यूनंतर, ८ ऑगस्ट, इ.स. १५०९ रोजी कृष्ण देवराय यांचा विजयनगर साम्राज्याचे राजा म्हणून राज्याभिषेक करण्यात आला. 
 
त्यांनी १४ प्रमुख लढाया लढल्या आणि सर्व जिंकल्या,ते एक अजिंक्य योद्धे होते.
**सर्वात प्रसिद्ध युद्ध रायचूरची लढाई (१५२०): बीजापूरच्या इस्माईल आदिल शाहविरुद्ध. पोर्तुगीज मदतीने किल्ला जिंकला. हे युद्ध अत्यंत कठीण होते.
**दिवाणीची लढाई (१५०९): बहमनी सुलतान महमूद शाह दुसरा चा पराभव. युसुफ आदिल शाह मारला गेला. यामुळे त्यांना “यवना राज्य स्थापक” उपाधी मिळाली.
**गजपती विरुद्ध मोहीम (१५१२–१५१८): उदयगिरी, कोंडाविडू, कोंडापल्ली इत्यादी किल्ले जिंकले. गजपती राजा प्रतापरुद्र यांची मुलगी विवाहासाठी दिली.
इतर: कोविलकोंडा, गुलबर्गा, बिदर वेढे.

**गजपतीशी युद्धा(१५१२–१५१८)
सम्राट श्रीकृष्णदेवराय यांच्या कारकिर्दीतील पूर्वेकडील मोहीम ही त्यांच्या सर्वात महत्वाच्या लष्करी मोहिमांपैकी एक होती. हे युद्ध ओडिशा (उत्कल/कलिंग) च्या गजपती राजा प्रतापरुद्रदेव यांच्याविरुद्ध झाले. या मोहिमेत विजयनगरने पूर्व किनारपट्ट्यावरील (आंध्र-ओडिशा) अनेक मजबूत किल्ले जिंकले आणि गजपती साम्राज्याला मोठा धक्का दिला.
गजपती राजांनी पूर्वी सलुव वंशाच्या काळात उदयगिरी आणि कोंडाविडू सारखे महत्वाचे प्रदेश ताब्यात घेतले होते.हे प्रदेश विजयनगरसाठी रणनीतिकदृष्ट्या महत्वाचे होते (समुद्रकिनारा आणि व्यापार मार्ग).गजपती राजा प्रतापरुद्रदेव यांनी विजयनगरला शत्रुत्व दाखवले आणि आक्रमक धोरण अवलंबले.कृष्णदेवराय बहमनी सल्तनतवर विजय मिळवून मुक्त झाल्यावर पूर्वेकडे वळले.
**उदयगिरी किल्ल्याचा वेढा (१५१२–१५१४)
उदयगिरी हा डोंगरी, अभेद्य किल्ला होता (नेल्लोर जिल्हा, आंध्र प्रदेश).विजयनगर सैन्याने १८ महिने (किंवा सुमारे १ वर्ष) वेढा घातला.
पुरवठा मार्ग तोडून गजपती सैन्याला उपाशी ठेवले.शेवटी १५१४ मध्ये किल्ला जिंकला. गजपती राजकुमारी (प्रतापरुद्र यांची काकू किंवा नात) यांना बंदी बनवले.विजयानंतर कृष्णदेवराय तिरुमला (तिरुपती) येथे देवदर्शनासाठी गेले आणि पत्नींसोबत (तिरुमलादेवी व चिन्नादेवी) पूजा केली.
**कोंडाविडू  युद्ध आणि वेढा (१५१५)
उदयगिरी जिंकल्यानंतर सैन्य कोंडाविडू कडे वळले (गुंटूर जिल्हा).काही महिने वेढा घातला. सुरुवातीला विजयनगर सैन्याला मोठे नुकसान सहन करावे लागले.मंत्री तिम्मरसू (अप्पाजी) यांनी गुप्त माहिती मिळवली कि किल्ल्याच्या पूर्वेकडील गेट अनसुरक्षित होते.रात्रीच्या वेळी आश्चर्यचकित हल्ला करून किल्ला जिंकला.गजपती राजाचा मुलगा वीरभद्र (सर्वात कुशल तलवारबाज) याला बंदी बनवले.
**मेदुरुची लढाई (१५१५)
गजपती सैन्याशी थेट लढाई. येथे निर्णायक विजय मिळाला.
**कोंडापल्ली वेढा (१५१६)
आणखी एक मजबूत किल्ला जिंकला. या भागातील गजपती नियंत्रण संपुष्टात आले.
**कलिंग/उत्कल मोहीम (१५१६–१५१८)
कृष्णदेवरायांनी कलिंग (उत्तर आंध्र-ओडिशा) प्रदेशात स्वारी केली.गजपती राजा प्रतापरुद्रदेव यांना कटक (त्यांची राजधानी) पर्यंत मागे ढकलले.
शेवटी प्रतापरुद्रदेव यांनी शरणागती पत्करली.शांतता करार झाला. गजपती राजांनी आपली मुलगी जगनमोहिनी कृष्णदेवरायांना विवाहासाठी दिली.
विजयनगरने कृष्णा नदीच्या उत्तरेकडील काही प्रदेश परत दिले, पण पूर्व किनारपट्टा (नेल्लोरपासून कलिंगपर्यंत) पूर्णपणे ताब्यात घेतला.
या विजयामुळे पूर्वेकडे समुद्रकिनारा पूर्णपणे नियंत्रणात आला. मदुराईपासून कटकपर्यंत साम्राज्य मजबूत झाले.गजपती साम्राज्य कमकुवत झाले.
कृष्णदेवरायांची रणनीती, वेढा युद्ध कौशल्य आणि मंत्री तिम्मरसू यांची बुद्धिमत्ता यामुळे विजय शक्य झाला.या मोहिमेनंतर कृष्णदेवरायांना कलिंग विजेता सारख्या उपाध्या मिळाल्या.साम्राज्याचा स्वर्णकाळ आणखी उंचावला.व्यापार, मंदिर बांधकाम आणि सांस्कृतिक प्रगती वाढली.
ही मोहीम ५ वर्षे चालली आणि ५ टप्प्यांत विभागली जाते (अमुक्तमाल्यदा ग्रंथानुसार): 
उदयगिरी → कोंडाविडू → कोंडापल्ली → विजयस्तंभ → कटकवर हल्ला.

****रायचूर युद्ध (१५२०)
रायचूर युद्ध हे सम्राट श्रीकृष्णदेवराय यांच्या कारकिर्दीतील सर्वात प्रसिद्ध आणि निर्णायक युद्ध मानले जाते. हे युद्ध विजयनगर साम्राज्य आणि विजापूर सल्तनत (इस्माईल आदिल शाह) यांच्यात १५२० मध्ये झाले. या युद्धाने रायचूर दोआब (कृष्णा आणि तुंगभद्रा नद्यांमधील सुपीक प्रदेश) ताब्यात घेण्यात विजयनगरला निर्णायक विजय मिळाला आणि दख्खन सल्तनतांना मोठा धक्का बसला.
१. युद्धाचे कारण 
रायचूर किल्ला हा रणनीतिकदृष्ट्या अत्यंत महत्वाचा होता. तो कृष्णा-तुंगभद्रा दोआब प्रदेशात होता आणि दोन्ही बाजूंना नियंत्रण ठेवण्यासाठी उपयुक्त होता.
१५१२ मध्ये कृष्णदेवरायांनी हा किल्ला ताब्यात घेतला होता, पण नंतर विजापूरने तो परत घेतला. कृष्णदेवरायांनी गोव्याला घोडे खरेदी करण्यासाठी सय्यद मरीकर (एक मुस्लिम अधिकारी) यांना ५०,००० हूण पाठवले. पण मरीकरने विश्वासघात करून विजापूरकडे जाऊन इस्माईल आदिल शाहला साथ दिली. यामुळे कृष्णदेवराय संतापले आणि युद्धाची घोषणा केली.
२. दोन्ही बाजूंची सैन्यशक्ती 
विजयनगर सैन्य (कृष्णदेवराय):
एकूण सैनिक: सुमारे ७,३६,००० (लढाऊ सैन्य) + छावणीतील लोकांसह जवळपास १० लाख.
घोडदळ: ३२,६०० घोडे.
हत्ती: ५५०.
सैन्य ११ विभागांत विभागले होते. प्रमुख सेनापती: पेम्मासानी रामलिंग नायक (कामा नायक) — ३०,००० पायदळ + १,००० घोडदळ.
इतर सेनापती: तिम्मप्पा नायक, अदप्पा नायक, राणा जगदेव, साळुव नायक इ.
पोर्तुगीज मदत: क्रिस्टोव्हाओ डी फिगुरेडो (Cristóvão de Figueiredo) यांच्या नेतृत्वात २० पोर्तुगीज तोफंदाज व बंदुकीधारी सैनिक. त्यांनी भिंतीवरील शत्रूंचा निशाणा साधला.
विजापूर सैन्य (इस्माईल आदिल शाह):
मोठे तोफखाने (कॅनन) आणि घोडदळ.
किल्ल्यात मजबूत गनिमी सैन्य आणि तोफा होत्या.
इस्माईल शाह स्वतः सैन्यासह कृष्णा नदी ओलांडून गोब्बूर येथे छावणी घालून उभा राहिला.
३. युद्धाची तयारी आणि घडामोडी 
मार्च-एप्रिल १५२०: कृष्णदेवराय मल्लियाबाद येथे छावणी घालून रायचूर किल्ल्याचा वेढा घालतात.
१९ मे १५२० (शनिवार, सकाळ): युद्धाची मुख्य लढाई.
विजयनगर सैन्याने नगारे, शिंगे आणि युद्धघोषणांनी हल्ला सुरू केला. आवाज इतका मोठा होता की झाडांवरील पक्षी खाली पडले!पहिल्या फळीने (रामलिंग नायक) जोरदार हल्ला केला. शत्रू खंदकात मागे हटला.पण विजापुरींनी भयंकर तोफखाना (कॅनन फायर) सुरू केला. पहिली फळी मोडली आणि मागे हटली.
कृष्णदेवराय स्वतः मैदानात उतरले! दुसऱ्या फळीचे नेतृत्व घेतले, सैनिकांना प्रोत्साहित केले.“आम्ही सैनिक म्हणून लढून मरू, पळून जाऊ नका!”
पूर्ण सैन्यासह प्रतिकार हल्ला  केला. विजापुरी सैन्य गोंधळले आणि पळून गेले.
विजयनगर सैन्याने नदी ओलांडली आणि आदिल शाहची छावणी ताब्यात घेतली. इस्माईल शाह असद खान याच्या मदतीने पळून गेला.युद्धानंतर किल्ल्याचा वेढा सुरू राहिला. पोर्तुगीज बंदुकीधारींनी भिंतीवरील शत्रूंना मारले. सैनिकांनी भिंती खणून पाडल्या. किल्ल्याचा गव्हर्नर मारला गेला आणि किल्ला शरण आला.
राजा कृष्णदेवरायाच्या या विजयामुळे आसपासच्या सुलतानांच्या मनात भीती निर्माण झाली. जेव्हा आदिल शाहचा दूत माफी मागण्यासाठी आला, तेव्हा राजाने उत्तर दिले की आदिल शाहने स्वतः येऊन त्याच्या पायांचे चुंबन घ्यावे. कोणताही प्रतिसाद न मिळाल्याने, विजापूरमध्ये लढाई सुरू झाली.
विजयनगरचा पूर्ण विजय झाला. रायचूर किल्ला आणि दोआब प्रदेश पूर्णपणे ताब्यात.कृष्णदेवरायांनी किल्ल्यात विजयी प्रवेश केला.
इस्माईल आदिल शाहला कृष्णा नदीच्या पलीकडे ढकलले गेले. त्याने पुन्हा युद्ध करण्याची हिंमत केली नाही.या युद्धाने विजयनगर साम्राज्याचे दख्खनमधील वर्चस्व वाढले. कृष्णदेवरायांना “यवना राज्य स्थापक” सारख्या उपाध्या मिळाल्या. साम्राज्याचा स्वर्णकाळ आणखी मजबूत झाला.
हानी: दोन्ही बाजूंना मोठी हानी. विजयनगरचे हजारो सैनिक हुतात्मा झाले (एका अंदाजानुसार १६,०००+).
*** स्रोत 
मुख्य स्रोत ऐतिहासिक : फर्नाओ नुनेझ (Fernao Nunes) पोर्तुगीज प्रवासी, जो युद्धात प्रत्यक्ष उपस्थित होता.
इतर: डोमिंगोस पायेस, विजयनगर शिलालेख आणि मराठी-कन्नड इतिहास ग्रंथ.
हे युद्ध केवळ लढाई नव्हती, तर रणनीती, व्यक्तिगत शौर्य आणि आधुनिक शस्त्रास्त्र (पोर्तुगीज तोफा-बंदुका) यांचा अद्भुत मेळ होता. कृष्णदेवराय स्वतः समोरून लढले, हा इतिहासातील दुर्मिळ उदाहरण आहे.

***अष्टमश्रेष्ठ: अवंतिका जिल्ह्याचे महान राजा विक्रमादित्य यांनी नऊ रत्ने धारण करण्याची परंपरा सुरू केली. अनेक राजांनी या परंपरेचे पालन केले. तुर्काचा मुघल सम्राट अकबर याने कृष्णदेवरायांच्या जीवनातून बरेच काही शिकून त्यांच्या उदाहरणाचे अनुसरण केले. कुमार व्यासांचे 'कन्नड-भारत' हे कृष्णदेवरायांना समर्पित आहे. कृष्णदेवरायांच्या दरबारात तेलुगू साहित्यातील आठ महान कवी उपस्थित असत, जे 'अष्टमश्रेष्ठ' म्हणून ओळखले जात.
  त्यांची नावे आहेत: अल्लासानी, पेडण्णा, नंदी तिम्मन, भट्टमूर्ती, धुरजती, मद्यगरी मल्लन मुदुपालक्कू, अचलाराजू रामचंद्र आणि पिंगलीसुरन्ना. आठ सरदार किंवा आठ राक्षसांचा समावेश असलेली मंत्र्यांची परिषद समाजाच्या संरक्षणाची देखरेख करत असे. सैन्य आणि गुप्तहेर थेट राजाच्या अधिपत्याखाली होते. लोकांना राजापर्यंत थेट पोहोचण्याचा अधिकार होता आणि कोणीही विशिष्ट वेळी आपल्या तक्रारी मांडू शकत असे.
 
****साहित्य -कृष्ण देवराय हे कन्नड भाषिक प्रदेशात जन्मलेले एक महान राजे होते, ज्यांचे मुख्य साहित्य तेलुगू भाषेत लिहिले गेले. कृष्ण देवराय हे तेलुगू साहित्याचे एक महान विद्वान होते. त्यांनी 'अमुक्त माल्यदा' किंवा 'विश्वुवितिया' या प्रसिद्ध तेलुगू ग्रंथाची रचना केली. त्यांचा हा ग्रंथ तेलुगूच्या पाच महाकाव्यांपैकी एक आहे. कृष्ण देवराय यांनी संस्कृत भाषेत 'जंबवती कल्याण' या नाटकाचीही रचना केली. याव्यतिरिक्त, त्यांनी संस्कृतमध्ये 'परिणय', 'सकलकथासार-संग्राम', 'मदरसचरित्र', 'सत्यवधू-परिणय' हे ग्रंथही लिहिले.
 
***तेनाली रामा-कृष्ण देवरायांच्या उदाहरणाचे अनुसरण करून, अकबराने बिरबलाचा आपल्या नऊ रत्नांमध्ये समावेश केला. तेनाली रामा हे राजा कृष्ण देवरायांच्या दरबारातील सर्वात प्रमुख आणि बुद्धिमान दरबारी होते. त्यांचे मूळ नाव रामलिंगम होते. तेनाली गावचे रहिवासी असल्यामुळे त्यांना तेनाली रामा म्हटले जात असे. तेनाली रामा यांची बुद्धिमत्ता दूरदूरपर्यंत प्रसिद्ध होती आणि ते राजा कृष्ण देवरायांचे मुख्य सल्लागारही होते. त्यांच्या सल्ल्याने आणि बुद्धिमत्तेने केवळ राज्याला आक्रमकांपासून सुरक्षित ठेवले नाही, तर राज्यात कला आणि संस्कृतीलाही प्रोत्साहन दिले. ते विजयनगर साम्राज्याचे चाणक्य होते.
 
"आंध्र भोज": राजा भोज -कृष्ण देवराय हे "आंध्र भोज" या उपाधीने ओळखले जात. त्यांना "अभिनव भोज" आणि "आंध्र पितामह" या नावांनीही ओळखले जात असे.
 
****कृष्णदेवाच्या इमारती, कामे आणि शिलालेख-मंदिरे — पाटबंधारे — नरसिंहाची मूर्ती — कमलापुरम 
आपल्या कारकिर्दीच्या प्रारंभी कृष्णाने विरुपाक्ष गोपुरा किंवा बुरूज बांधला, आणि दुसर् या मंदिराची दुरुस्ती केली, जी हंपे मंदिराने बांधली होती. फॉर्च्यूनचे संस्थापक माधवाचार्य यांच्या सन्मानार्थ पहिले राजे विजयनगर. महान कृष्णास्वामी मंदिर त्यांनी 1513 मध्ये बांधले, पूर्वेकडील यशस्वी मोहिमेतून गजपती (ओडिशा) विरुद्ध युद्ध जिंकल्यानंतर ओडिशातून बालकृष्णाची मूर्ती आणून येथे स्थापित केली. 
त्याच वर्षी त्यांनी राजवाड्यात हजारा रामस्वामीचे मंदिर सुरू केले, ज्याच्या आर्किटेक्चरमुळे श्री री यांना असे वाटते की ते होते नंतरच्या कालावधीपर्यंत पूर्ण झाले नाही.
नंतरच्या काळात राजाने सिंचन सुधारण्यात स्वत: ला व्यस्त केले विजयनगरच्या आसपासच्या कोरड्या जमिनींचा. त्याने 1521 मध्ये द ग्रेट बांधले कोर्रागल येथील धरण आणि कालवा आणि बसवण्णा कालवा या दोन्ही अजूनही वापरात आहेत आणि देशासाठी त्यांचे खूप मोल आहे. 
त्याचे आणखी एक महान काम म्हणजे एक प्रचंड टाकी बांधणे किंवा राजधानीतील धरण असलेला तलाव, जो त्याने त्याच्या मदतीने पार पाडला. जोआओ दे ला पोंटे, एक पोर्तुगीज अभियंता, ज्याची सेवा देण्यात आली होती त्याला गोव्याच्या गव्हर्नर जनरलने. पेस आणि नुनिझ दोघांनीही याचा उल्लेख केला आहे. तलाव, आणि पूर्वीच्या प्रत्यक्षात ते बांधकाम चालू असल्याचे पाहिले आहे इ.स. 1520 मध्ये सुरू केले गेले आहे. मला वाटते की हा मोठा तलाव आहे, आता कोरडे, दरीच्या वायव्य मुखातून प्रवेश करताना दिसणे हॉस्पेटच्या नैऋत्येस सँदूर टेकड्यांमध्ये.1520 च्या आधी, कृष्णदेवाने नागालापूर हे बाहेरील शहर बांधले
१५२८ मध्ये सर्वात उत्सुक आणि मनोरंजक पैकी एक बांधले गेले शहरात पाहण्यासारखी स्मारके. हा एक प्रचंड पुतळा आहे भगवान विष्णू त्याच्या अवतारात नरसिंह, नरसिंहाच्या रूपात आहेत.
तिरुमला वेंकटेश्वर मंदिर अतिरिक्त गोपुरे, प्राकार, पाण्याची टाकी आणि रस्ते बांधले. मंदिरात कृष्णदेवराय आणि त्यांच्या राण्यांच्या मूर्ती आहेत.
श्रीकालहस्तीश्वर मंदिर मुख्य गोपुर आणि १०० खांबांचा मंडप (१५१६) त्यांनी बांधला.श्री मल्लिकार्जुन मंदिर (पूर्वेकडील राजगोपुर आणि सलुमंडप बांधले. जमीन, दागिने आणि निधी दिला.अहोबिलम नरसिंह मंदिर विजयस्तंभ उभारला.मगडी येथील रंगनाथ मंदिरात गोपुर बांधले.

***अप्पाजी आणि दुर्दैव
सलुव तिम्मरसू किंवा अप्पाजी हे सम्राट श्रीकृष्णदेवराय यांचे प्रधानमंत्री (महाप्रधान) आणि प्रमुख लष्करी सल्लागार होते. कृष्णदेवराय त्यांना "अप्पाजी"  म्हणून संबोधत असत आणि त्यांना वडिलांसारखे मानत असत. तिम्मरसू हे केवळ मंत्री नव्हते, तर रणनीतीकार, सेनापती, गुप्तचर प्रमुख आणि साम्राज्याचे वास्तविक सूत्रधार होते.तिम्मरसू यांनी कृष्णदेवरायांच्या राज्याभिषेकाची जबाबदारी घेतली. ते कृष्णदेवरायांच्या लहानपणापासून त्यांचे संरक्षक आणि मार्गदर्शक होते.
कृष्णदेवराय त्यांना पिता तुल्य मानत असत. अनेक इतिहासकार त्यांना "राज्याचा वास्तविक शासक" म्हणतात.
कृष्णदेवरायांच्या उत्तरकालात अंतर्गत कटामुळे त्यांचा मुलगा तिरुमल राय याची हत्या झाली. संशय तिम्मरसू यांच्यावर आला (काही स्रोतांनुसार खोटा होता).
कृष्णदेवरायांनी रागाच्या भरात तिम्मरसू यांची डोळे काढून कैदेत टाकले. नंतर त्यांना सोडले गेले, पण त्यांचा शेवट दुःखद होता.
१५२५ मध्ये तरुण राजकुमार कट  प्रयोगाने  मरण पावला. या वैयक्तिक शोकांतिकेचा सम्राटावर खोलवर परिणाम झाला आणि काही ऐतिहासिक नोंदी सूचित करतात की यामुळे त्याच्या शेवटच्या वर्षांत्याची प्रकृती खालावली. दुःखाने व्याकूळ होऊन १५२९ मध्ये हंपी येथे त्याचाही मृत्यू झाला. 
कृष्णदेवरायाच्या राज्यात असलेल्या अंतर्गत शांततेमुळे लोकांमध्ये साहित्य, संगीत आणि कलेला प्रोत्साहन मिळाले. लोक स्वतंत्र जीवन जगत होते, ज्यामुळे काही जण चैनीत रमले. खानावळी आणि वेश्यागृहांवरील करांमुळे मुक्त व्यापाराला वाव मिळाला. लोकांनी या अफाट स्वातंत्र्याचा पुरेपूर फायदा घेतला. राजाला लोकांमध्ये एक लोकप्रिय नेता म्हणून आदर दिला जात असे.

***कृष्ण देवरायानंतर अरविंदु वंशातील राजे राज्य करत होते. तुलुवा नंतर अरविंदु घराण्याचे राजे राज्य करत होते. यामध्ये आलिया राया (1542-1565), तिरुमाला देवराया (1565-1572), श्रीरंगा पहिला (1572-1586), वेंकट II (1586-1614), श्रीरंगा II (1614-1614), रामदेव अरविंदू (1617-163631), वेंकट II (1617-16313), वेंकट II (1542-1614), III (1642-1646).

फॉरेन बायोग्राफीज ऑफ राजा शिवछत्रपती

 

बखर + दप्तर + शकावळी + परकीय वर्णने + पत्रे यांचा एकत्र वापर करून इतिहासकार संतुलित इतिहास लिहितात. बखर-दप्तर हे मुख्य मराठी स्रोत आहेत तर परकीय घटना लेख  हे बाह्य दृष्टिकोन देतात.

Foreign Biographies of Shivaji (Extracts and Documents relating to Maratha History, Vol. II) पुस्तक याचे लेखक सुरेंद्रनाथ सेन जे कलकत्ता विद्यापीठातील इतिहासाचे लेक्चरर होते. त्यांनी मराठा इतिहासावर अनेक महत्त्वाचे ग्रंथ लिहिले.

पुस्तकाची पहिली आवृत्ती १९२७ तर दुसरी सुधारित आवृत्ती १९५४/१९५८ दरम्यान प्रसिद्ध झाली.

हे पुस्तक मराठा इतिहास संशोधनातील एक महत्त्वाचे संदर्भग्रंथ आहे. यात शिवाजी महाराजांच्या जीवनावरील परकीय  लेखकांच्या मूळ लेखनांचे इंग्रजी अनुवाद एकत्रित केले आहेत.अशा मराठा इतिहासातील महत्वाच्या पुस्तकाचा मराठी अनुवाद रोहित पवार यांनी केला आहे -फॉरेन बायोग्राफीज ऑफ राजा शिवछत्रपती.जे पुस्तक मी नुकतेच वाचले आहे .

रोहित पवार यांनी सुरेंद्रनाथ सेन यांच्या इंग्रजी अनुवादाचा मराठीत अनुवाद केला आहे. यात शिवाजी महाराजांच्या जीवनावरील परकीय विशेषतः युरोपियन लेखकांच्या मूळ लेखनांचे इंग्रजीतून मराठीत अनुवाद समाविष्ट आहेत:

यात परकीय प्रवासी ,वखारीत युरोपीय कर्मचारी यांनी शिवाजी महाराजांच्या काळात काहींनी नंतर अभ्यासांतर्गत वर्णने लिहिलेली आहेत.

कोस्मी द ग्वार्ड (पोर्तुगीज) :शिवाजींचे पहिले व्यवस्थित चरित्र.

जॉन थिवेनो (फ्रेंच).

बार्थेलेमी कारे (फ्रेंच) :इतिहास आणि त्याचा दुसरा भाग.

फ्रांस्वा मार्टिन (फ्रेंच) :कर्नाटक मोहीम.

फ्रांस्वा व्हॅलेंटाइन (डच) : सुरत शहराचे वर्णन.

डच रेकॉर्ड्स आणि इंग्रजी दूतावास संबंधी निवडक दस्तऐवज.

सुरेंद्रनाथ सेन यांनी या सर्व स्रोतांना एकत्र करून इंग्रजी अनुवाद केला होता. रोहित पवार यांनी तो मराठी वाचकांसाठी सोपा आणि उपलब्ध केला आहे.

हे काही  युरोपियन व्यापारासाठी या देशात येत असल्याने अनेकदा जहाज -जहाजावरील मालाला -वखारीला परवानगी यावर अधिक वाचायला मिळते .सुरतची लूट ,महाराजांची कनार्टक मोहीम याविषयी खूप नवी माहिती मिळते.

Vida e Acçoens do famoso e felicissimo Sevagy हे कोस्मी द ग्वार्ड (पोर्तुगीज) लिखित पुस्तक शिवाजी महाराजांचे पहिले व्यवस्थित चरित्र मानले जाते. युरोपियन लेखकांपैकी पहिला लेखक ज्याने शिवाजींच्या संपूर्ण जीवनावर एकात्मिक पुस्तक लिहिले.शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर १६९५ ला हे पुस्तक लिहीले जे १७३०  ला लिस्बन, पोर्तुगालमध्ये प्रकाशित झाले.हे लेखन शिवाजी महाराजांना युरोपियन जगात ओळख करून देण्यात महत्त्वाचे ठरले.या पुस्तकाचा संपूर्ण जवळपास १००-११० पानांत येथे दिला आहे .शिवाजीं महाराजांच्या  धैर्य, न्याय आणि प्रजाभिमान यांचे उत्साही वर्णन करते.

जॉन थिवेनो हे १७व्या शतकातील एक शिक्षित फ्रेंच जगप्रवासी होते. त्यांनी शिवाजी महाराजांना “छोटे उंचीचे, पिवळसर वर्णाचे, तेजस्वी डोळ्यांचे आणि बुद्धिमान” असे वर्णन केले. त्यांचे लेखन The Travels of Monsieur de Thévenot into the Levant शिवाजींच्या उदयकाळातील बाह्य दृष्टिकोन देते, पण पूर्ण अचूक नाही.थिवेनो हे १० जानेवारी १६६६ रोजी सुरत बंदरात पोहोचले. त्यांनी शिवाजी महाराजांच्या सुरत लुटीचे (६ जानेवारी १६६४) थोडक्यात पण रोचक वर्णन केले आहे.थिवेनो यांच्या मते, शिवाजी महाराजांनी एका विश्वासू मुगल अधिकाऱ्याच्या मदतीने रात्री शाइस्ताखानच्या खोलीत घुसून हल्ला केला. या हल्ल्यात शाइस्ताखानचा मुलगा मारला गेला आणि एक मुलगी पळवून नेली गेली म्हणजेच सन्मानाने ठेवली. हा हल्ला मुगल सैन्यासाठी मोठा धक्का होता.

बार्थेलेमी कारे, उर्फ अब्बे कारे हा  फ्रेंच धर्मगुरू प्रवासी, लेखक आणि फ्रेंच ईस्ट इंडिया कंपनीशी संबंधित. होता .तो सुरत, गोवा, बीजापूर, राजापूर, दामण इ. ठिकाणी फिरला. त्याने शिवाजी महाराज आणि संभाजी राजे यांना प्रत्यक्ष भेटले असल्याचे उल्लेख आहेत.कारे यांनी अफझलखान वधाचे वर्णन आपल्या पुस्तकाच्या दुसऱ्या भागात (Sequel to the History of Seva-Gy / Suite de l’Histoire de Seva-gy) केले आहे. हे त्यांच्या पहिल्या भारत भेटीनंतर (१६७१ नंतर) गोळा केलेल्या माहितीवर आधारित आहे.अफझलखानच्या मृत्यूची बातमी पसरताच विजापूर सैन्यात भय आणि गोंधळ पसरला. शिवाजी महाराजांनी अफझलखानचे डोके कापून विजयाचे प्रतीक म्हणून दाखवले.या यशाने शिवाजी महाराजांची शक्ती आणि प्रतिष्ठा मोठ्या प्रमाणात वाढली. विजापूरच्या सैन्याला मोठा धक्का बसला आणि शिवाजींच्या स्वराज्याच्या पायाभरणीला बळकटी आली.

फ्रांस्वा मार्टिन यांचे कर्नाटक मोहिमेचे वर्णन- Memoirs चा "The Karnatak Expedition" शिवाजी महाराजांच्या दक्षिण दिग्विजयाचे बाह्य आणि तटस्थ नसलेले पण मौल्यवान चित्र देते. ते शिवाजींच्या यशस्वी मोहिमी, जिंजी किल्ला, पाँडिचेरीशी संबंध आणि प्रशासन यावर प्रकाश टाकते, पण मराठा सैन्याच्या “क्रूरते”वर भर देते.

मार्टिन यांनी पाँडिचेरीजवळील घटनांचे दैनंदिन स्वरूपात वर्णन केले आहे. त्यांच्या नजरेतून मुख्य मुद्दे:

मराठा सैन्याची क्रूरता: शिवाजी महाराजांच्या सैन्याने कर्नाटकातील गावे, शेतं आणि शहरं लुटली. अनेक ठिकाणी आग लावली, लोकांना मारले किंवा पळवले. मार्टिन लिहितात की, मराठा सैन्य आले की “देश हाडापासून सोलला गेला” (peeled to the bones) असे दिसत असे. एक महिन्यानंतरही धूर निघत असल्याचे त्यांनी पाहिले.

शिवाजी महाराजांच्या सैन्याने पाँडिचेरीला घेरले. फ्रेंच लोकांना भीती वाटली. मार्टिन यांनी शिवाजींकडे दूत पाठवला दूताने तीन वेळा शिवाजींची भेट घेतली.

पहिली भेट: फ्रेंचांवरच्या तक्रारी (वल्दौर किल्ला घेणे, गोलकोंडा जहाज पकडणे).

दुसरी भेट: शिवाजींनी फ्रेंचांना तटस्थ राहण्याची सूचना दिली. वेल्लोर किल्ला घेण्यास मदत मागितली, पण फ्रेंचांनी नकार दिला.

तिसरी भेट: शिवाजींनी फर्मान पाठवले  “फ्रेंच तटस्थ राहिले तर पाँडिचेरी सुरक्षित राहील, अन्यथा राजापूर आणि पाँडिचेरी दोन्ही ठिकाणाहून हाकलले जातील.”

 शिवाजींनी जिंजी किल्ला जिंकला. मार्टिन यांनी किल्ल्याचे आकारमान आणि मजबुतीचे वर्णन केले. शिवाजींनी किल्ल्याचा काही भाग पाडण्याचे आणि नवीन किल्लेबंदी करण्याचे आदेश दिले.

शेर खान लोदी  याला शिवाजींनी पराभूत केले. तो फ्रेंचांचा मित्र होता, तसेच त्याच्याकडे कर्जाऊ रक्कम येणे बाकी होते त्यामुळे मार्टिन चिंतित होते.

प्रशासन: शिवाजी महाराजांनी जिंकलेल्या प्रदेशात ताबडतोब हवलदार आणि सुभेदार नेमले. यावरून मार्टिन यांना वाटले की, शिवाजी हे प्रदेश कायमचे ठेवण्याचा विचार करत आहेत

मार्टिन शिवाजी महाराजांना “बुद्धिमान रणनीतिकार” म्हणून मान्यता देतात, पण त्यांच्या सैन्याला “निर्दयी लुटारू” म्हणून निंदा करतात. त्यांना मराठा प्रशासन “अत्याचारी” वाटले.

फ्रांस्वा व्हॅलेंटाइन-Oud en Nieuw Oost-Indiën (Old and New East-Indies) हा १७२४-१७२६ मध्ये ८ खंडांत प्रकाशित. हे एक विशाल संकलन आहे ज्यात डच ईस्ट इंडिया कंपनी (VOC) चा इतिहास, भूगोल, नकाशे, चित्रे, वनस्पती-प्राणी आणि भारत-आशियातील वर्णने आहेत.सुरतेची पहिली लूट (१६६४) किंवा दुसरी लूट (१६७०) याविषयक यात विस्तृत वर्णने आहेत.व्हॅलेंटाइन यांच्या मते, १६७० च्या दुसऱ्या लुटीत शिवाजी महाराजांनी ३ दिवस सुरत शहर निवांत लुटले. युरोपियन कारखान्यांना अभय दिले, पण मुगल आणि स्थानिक श्रीमंत व्यापाऱ्यांची मोठ्या प्रमाणात लूट केली. ही लूट मुगल साम्राज्यासाठी अपमानजनक आणि डच व्यापारासाठी हानीकारक ठरली.

इंग्रजी दूतावास English Embassies to the Court of Shivaji हे इंग्रजी ईस्ट इंडिया कंपनी च्या Bombay, Surat, Rajapur इ. फॅक्टरींच्या पत्रे, डायरी आणि रिपोर्ट्सचे निवडक भाग आहेत.

हेनरी ऑक्सेंडेन १६७४ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या रायगडावरील राजाभिषेक (६ जून १६७४) वेळी ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे प्रतिनिधी म्हणून हेनरी ऑक्सेंडेन  हजर होते. ते या सोहळ्यात उपस्थित असलेले एकमेव ब्रिटिश अधिकारी होते. ते २२ मे १६७४ रोजी रायगडावर पोहोचले आणि १३ जूनपर्यंत तेथे राहिले. त्यांनी या काळातील घटनांचे विस्तृत डायरी स्वरूपात वर्णन केले आहे, ज्यात राजाभिषेक सोहळ्याचे काही तपशील आहेत.

राजाभिषेकानंतर २६ मे रोजी ऑक्सेंडेन यांना शिवाजी महाराजांशी भेट झाली. महाराजांनी त्यांना सांगितले की, इंग्रज कंपनीचे व्यापारी त्यांच्या राज्यात मुक्तपणे व्यापार करू शकतात. ऑक्सेंडेन यांनी या भेटीचे वर्णन मुंबईला पाठवलेल्या पत्रांमध्ये केले आहे.

Stephen Ustick, Nicholls, Oxinden इ. दूत आणि तोफा-दारूगोळा खरेदीचा प्रयत्न करत होते .

राजाभिषेकाच्या आसपास आणि आधीच्या काळात ईस्ट इंडिया कंपनीने शिवाजी महाराजांशी व्यापारी आणि राजकीय संबंध प्रस्थापित करण्यासाठी अनेक दूत पाठवले होते. यामागील मुख्य कारण होते.

राजापूर लूट (१६६० च्या दशकात) झालेल्या ब्रिटिश कारखान्याच्या नुकसानीबद्दल भरपाई  मिळवणे.

शिवाजी महाराजांना तोफा, दारूगोळा आणि युद्धसामग्री विकणे किंवा पुरवणे, ज्यामुळे कंपनीला नफा मिळावा आणि संबंध दृढ व्हावेत.

क्रमानुसार दूत-

Stephen Ustick (लेफ्टनंट) १६७१ च्या आसपास शिवाजी महाराजांकडे पाठवला गेला. राजापूर नुकसानीबद्दल चर्चा आणि शस्त्रास्त्रांच्या मुद्द्यावर बोलणे.

Nicholls त्यानंतर पाठवला गेला, मुख्यतः राजापूर आणि हुबळी येथील नुकसानीबद्दल वाटाघाटी करण्यासाठी.

Henry Oxenden १६७४ मध्ये राजाभिषेकाच्या वेळी मुख्य दूत म्हणून गेले. ते व्यापाराच्या स्वातंत्र्याबाबत चर्चा करत होते. शिवाजी महाराज शस्त्रसामग्री खरेदी करू इच्छित होते, पण राजापूर प्रकरण पूर्णपणे सोडवले गेले नाही.

या दूतांच्या माध्यमातून कंपनीने मैत्रीपूर्ण संबंध प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न केला, ज्यात शस्त्र पुरवठा हा एक महत्त्वाचा भाग होता. मात्र, पूर्ण सहमती झाली नाही; शिवाजी महाराजांनी राजापूरची भरपाई दिली नाही, तरी व्यापाराच्या काही सवलती मिळाल्या.

हे संबंध मुख्यतः व्यापारी हित साधण्यासाठी होते. शिवाजी महाराज स्वतंत्र हिंदवी स्वराज्याची स्थापना करत असताना, इंग्रज कंपनीने त्यांच्याशी संतुलित संबंध ठेवण्याचा प्रयत्न केला. ऑक्सेंडेन यांचे डायरी आणि कंपनीचे रेकॉर्ड्स हे या काळातील महत्त्वाचे स्रोत आहेत.

https://youtube.com/watch?v=Mm5R3zd_bds&si=20JsfD8RtBKZfMcl

वेळास कासव महोत्सव -2026

 वेळास कासव महोत्सव पाहण्याची अनेक वर्षांची तीव्र इच्छा मला अखेर काल या पिटुकल्या कासवांच्या जन्मसोहळ्याला घेऊन गेली.

जाणार तर एखाद्या सहल आयोजित करणाऱ्या ग्रुपसोबत हे नक्की होत.इन्स्टा ,फेसबुक धुंडाळले.अनेक नंबर रील्स सेव्ह केले .मग फेसबुकवर एक खणखणतीत आवाजात वेळास कासव महोत्सवाची माहिती देणारा "सह्याद्री मेट्स "Sahyadri Mates ओमचा व्हिडीओ सापडला .जो आवडला.यावेळी आईला ट्रीपला न्यायचं ,आई -लेकीने धमाल करायचं ठरवलं.ट्रिपची संध्याकाळ उगवली डेक्कनला भटकंती वेडे जमा झाले .ट्रॅव्हलरमध्ये शिरताच २४ तासाच्या ट्रीपसाठी ट्रॉलीभर कपडे आणणारा आणि एनर्जीने भरलेला मैत्रिणींचा -त्यांचा मुलांचा मोठा ग्रुप ट्रीपमध्ये धमाल आणणार हे समजलं .मग काय हम गड्डी लेकरं निकले वेळास कि और ..

पहाटेच्या थंड वारा झेलत ,समुद्राची धीर-अधीर गाज कानी भरत वेळास किनाऱ्याकडे कूच केले .जाताना कांदळवनाच्या मुळांनी जमिनीला घट्ट धरलेलं पाहून निसर्गाच्या प्रत्येक मॅनेजमेंटचे कौतुक अक्षरशः आश्चर्य चकित करत राहते .पुढे किनाऱ्यावर गेल्यावर वेध लागले कासवांच्या पिलांना पाहायचे .

एका बंद जाळीच्या आत कासवांची अनेक घरटी समुद्राच्या मऊशार मातीत खोल केलेली असतात त्यावर एक बांबूचे मोठे टोपडे झाकलेले असते .खूप वेळ त्या बंद जाळीच्या बाहेर वाट पाहिल्यावर तेथील वन संवर्धन करायला मदत करणारे गावकरी आले .इथे निसर्गाने धीर ,संयम किती महत्वाचा याचा प्रत्ययच जणू दिला .त्यांनी सर्व घरटे उघडून पहिले,दुसरे,तिसरे पण अंडे फोडून बाहेर आलेले पिल्ले सापडले नाही.तेव्हा आज पिल्ले दिसणार कि नाही अशी शंका आली ,कारण कधी कधी अजिबात एकही पिल्ले बाहेर पडत नाही.पण अखेर चौथ्या टोपल्या खालच्या घरट्यात दोन छोटुले कासव दिसले..आणि ओह वाह अशा जमलेल्या लोकांच्या आनंदाच्या आवाजाने परिसर घुमला .चला रिकाम्या हाती नाही तर थोड्या तरी उत्तम अनुभव आपल्याला मिळणार याचे समाधान वाटले .

मग हि पिल्ले समुद्र किनाऱ्यावर सोडण्यासाठी नेण्यात आली .जिथे दोरीचे एक छोटे कुपन करून तिन्ही बाजूने पर्यटक उभे राहून हा सोहळा अनुभवणार होते .या आधी तेथील वनरक्षक अधिकाऱ्यांनी कासव संवर्धनाची खूप मोलाची माहिती दिली.

यात महाराष्ट्र शासनाच्या वन विभागाकडून रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या तीन जिल्ह्यांमध्ये समुद्री कासवांच्या (Sea Turtles) संरक्षणासाठी केल्या जाणाऱ्या कामाची माहिती दिली. महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावर ५ प्रकारचे समुद्री कासव आढळतात. त्यात सर्वात जास्त ऑलिव्ह रिडले (Olive Ridley) कासव असतात. समुद्री कासव आणि जमिनीवरील कासव यात फरक सांगितला आहे .समुद्री कासवांना फ्लिपर्स (पंखासारखे पाय) असतात, ते समुद्रात राहतात. नोव्हेंबर-डिसेंबर महिन्यात मादी कासव किनाऱ्यावर येऊन ९० ते १०० अंडी घालते. नंतर ती समुद्रात परत जाते. अंडी वाचवण्यासाठी स्थानिक लोक (वन विभागाकडून मानधन घेऊन) रात्री पेट्रोलिंग करतात. लाल दिवा वापरतात जेणेकरून कासवांना त्रास होऊ नये. अंडी घालल्यानंतर लगेचच काढून घेऊन हॅचरी (सुरक्षित जागी) ठेवतात. तिथे ५२ ते ५८ दिवसांत पिल्ले (हॅचलिंग्स) बाहेर पडतात. पिल्लांचे लिंग (मादी/नर) अंड्यांच्या तापमानावर अवलंबून असते, त्यामुळे तापमान नियंत्रित ठेवले जाते.ज्यात गार पाण्याने भिजलेले पोत इत्यादी वापरले जाते. पिल्ले बाहेर पडल्यानंतर लगेच समुद्रात सोडले जातात. त्यांना मानवी हस्तक्षेप टाळावा लागतो कारण एक हजार पैकी फक्त एक पिल्लू जगते. कासव महोत्सव दरम्यान पिल्ले सोडण्याची प्रक्रिया आणि लोकांना आवाहन केले की, पिल्ले सोडल्यानंतर एक तास समुद्राकडे कमी यावे जेणेकरून पिल्लांना अडचण येऊ नये.

सांगितलेल्या ठराविक काळानंतर समुद्राच्या लाटांशी खेळण्याची मजा अनुभवली. मग नाशत्यासाठी एका कोकणी घरी निघालो.अत्यंत आपुलकीने हे कुटुंब आम्हांला हवं नको ते पुरवत होते ...खरंच की कोकणची माणसं साधी भोळी ,यांच्या काळजात भरली शहाळी !!!

पुढचा भटकंती टप्पा होता 'बाणकोट' उर्फ हिम्मतगड ! या किल्ल्याची ,किल्ल्याला हिम्मतगड नाव देणारे कान्होजी आंग्रे खुप महत्वाची माहिती आमचे sahyadri mates चे टीम लीडर ओम याने दिली. हिम्मतगड उर्फ बाणकोट किल्ला (ज्याला फोर्ट व्हिक्टोरिया म्हणूनही ओळखले जाते) हा रत्नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड तालुक्यात, सावित्री नदीच्या मुखावर (समुद्राला मिळण्याच्या ठिकाणी) एका ३०० फूट उंच टेकडीवर वसलेला सागरी किल्ला आहे. हा किल्ला मुख्यतः खाडीतील व्यापारी मार्गाचे रक्षण करण्यासाठी बांधला गेला.  ग्रीक प्रवासी टॉलेमी (१ल्या शतकात) याने याचा उल्लेख मंदगोर/मंदारगिरी म्हणून केला. चिनी प्रवासी ह्युएन त्सांग याने इ.स. ६४० मध्ये येथे वास्तव्य केल्याची नोंद आहे. १५४८ ला बीजापूरच्या आदिलशहाकडून पोर्तुगीजांनी किल्ला जिंकला. १७०० ला मराठा सरसेनापती कान्होजी आंग्रे यांनी किल्ला जिंकून त्याला "हिम्मतगड" हे नाव दिले. तो मराठा आरमाराचा महत्त्वाचा तळ बनला. १७५५ ला तुळाजी आंग्रे आणि पेशव्यांमधील वादामुळे पेशव्यांनी इंग्रजांशी युती केली. इंग्रज कमोडोर जेम्स याने सुवर्णदुर्ग जिंकल्यानंतर बाणकोटही ताब्यात घेतला आणि "फोर्ट व्हिक्टोरिया" नाव दिले. नंतर इंग्रजांना किल्ला ठेवणे आर्थिकदृष्ट्या फायद्याचे नसल्याने तो पेशव्यांकडे परत दिला. १८३७ ला मामलेदार कार्यालय मंडणगड किल्ल्यावर हलवले गेले. हा किल्ला ट्रेकिंगसाठी सोपा आहे. समुद्र, खाडी आणि हिरवीगार निसर्गाचा अप्रतिम नजारा येथून दिसतो. तो कोकणातील सागरी वर्चस्व आणि मराठा आरमाराच्या शौर्याची साक्ष देतो.

किल्ल्यास भेट दिल्यांनतर ठरलेल्या ठिकाणी पुन्हा रुचकर जेवणाचा आस्वाद घेऊन हरिहरेश्वरकडे रवाना झालो .वेळास ते हरिहरेश्वर पोचण्यासाठी समुद्री जेट्टीने जायचे हा एक रोमांचक अनुभव घेण्याच्या वाट पाहत होतो. वेळास (रत्नागिरी जिल्हा, मंडणगड तालुका) ते हरिहरेश्वर (रायगड जिल्हा, श्रीवर्धन तालुका) जाण्यासाठी सावित्री नदी खाडी ओलांडण्यासाठी वेसवी जेट्टी ते बागमंडळे जेट्टी ही फेरी बोट सेवा उपलब्ध आहे.ही फेरी बोट घेतल्याने रस्त्याने लांबचा चकरा टाळता येतो. प्रवास फक्त १०-१५ मिनिटे लागतो. गाडी (कार, बाईक, छोटी बस) सुद्धा फेरीत घेता येते.

आणि उणापुऱ्या ३० मिनिटांत रत्नागिरीतून रायगड जिल्हात जेट्टी +ट्रॅव्हलर मार्गे हरिहरेश्वरला पोहचलो. १७२३ मध्ये आगीत मंदिर नष्ट झाल्यानंतर पहिले बाजीराव पेशवे यांनी पूर्ण जीर्णोद्धार केला. पेशव्यांचे कुलदैवत मानले जाते.चंद्रराव मोरे यांनी प्रदक्षिणा मार्ग बांधला.छत्रपती शिवाजी महाराज, संभाजी महाराज, कान्होजी आंग्रे आणि पेशवे यांनी येथे दर्शन घेतल्याच्या नोंदी आहेत.काळभैरव हे क्षेत्राचे रक्षक देवता मानले जातात. दर्शनाची पद्धत म्हणजे प्रथम काळभैरव, नंतर हरिहरेश्वर आणि शेवटी पुन्हा काळभैरवाचे दर्शन घ्यावे अशी मान्यता आहे .

त्यानंतर सुप्रसिद्ध मंदिराभोवती एक खास डोंगर-समुद्र प्रदक्षिणा मार्ग-हरिहरेश्वर मंदिरातील "कोसाची प्रदक्षिणा" सुमारे १ ते १.५ किमी हा मार्ग कोकणातील एक अनोखा मार्ग चालायला सुरुवात केली .मार्ग डोंगर, खडकाळ कडा आणि समुद्रकिनाऱ्याजवळून जातो, ज्यामुळे तो केवळ धार्मिक नव्हे तर निसर्गरम्यही आहे. सुरुवातीलाच काही अंतरानंतर क्लिफ कट दिसतात . पायऱ्या खडकातच कोरलेल्या आहेत. मंदिरामागे दोन मोठ्या खडकांमधून मार्ग जातो. एक प्रसिद्ध आख्यायिका आहे की भीमने मार्गात अडथळा ठरत असलेला मोठा खडक दोन तुकड्यांत फोडला.

पुढे दिसणार्या हरिहरेश्वर प्रदक्षिणा मार्गातील खडक रचना ज्याला कॉम्ब खडक रचना म्हणतात. हा मार्ग डोंगर, खडकाळ कडा आणि समुद्रकिनाऱ्याजवळून जातो, जिथे लाटा, वारा आणि पाण्याच्या दीर्घकाळीन प्रभावामुळे खडकांमध्ये विविध आकार साकार झाले आहेत.समुद्राच्या लाटा आणि भरती-ओहोटीमुळे हे खडक वेव्ह-कट (wave-cut) झाले आहेत.खडकांच्या भिंती आणि उतारांवर मधमाशीच्या पोळ्यासारखी छोटी-छोटी खोबरे किंवा गुहा तयार झालेली दिसतात. हे टाफोनी म्हणून ओळखले जाते. हे शतकानुशतके वारा, पाणी आणि मीठ यांच्या weathering -क्षरण मुळे तयार झाले.खडकांमध्ये लाटांनी कोरलेल्या छोट्या गुहा आणि niches आहेत.लाटांच्या मार्‍याने तयार झालेले मनमोहक, नैसर्गिक आकार काही ठिकाणी गुळगुळीत, काही ठिकाणी खडबडीत आणि अद्भुत डिझाइन दिसतात. काही खडकांवर छोटे कोरल आणि शेवाळ देखील वाढलेले होते.

या खडकांमुळे मार्गावरून चालताना एकीकडे खडक आणि दुसरीकडे अथांग समुद्र यांचा थरारक नजारा मिळतो. अगदी प्रत्येकाने अनुभवी अशी ही रोमांचक प्रदक्षिणा आहे . पिटुकल्या जीवांचा समुद्राकडे सुरू होणारा प्रवास ,अथांग सुंदर वेळास किनारा ,बाणकोटची ऐतिहासिक माहिती,हरिहरेश्वरची धार्मिक व नैसर्गिक चमत्कारांची दृश्ये डोळ्यांत -मनात भरून एक सुंदर अविस्मरणीय अनुभव जीवन खाती जमा झाला .

या पूर्ण प्रवासात संपूर्ण अनोखळी पण भन्नाट-एनर्जेटिक मैत्रिणी अनुभवल्या,सर्वात छोट्या तीन वर्षाच्या लेकराचा समुद्र पाहून झालेला आनंद अनुभवला ,लहानपणी काळजीने आई समुद्र काठी तिकडे जाऊ नको म्हणायची ,तसेच काळजीने मी म्हणत होते "आई फार समुद्रात जाऊ नको "असा काळाचा गॉड उलट माहीम अनुभवला .कोणत्याही परिस्थितून टीम लीडरने कसे वातावरण हलके फुलके आणि आनंददायी ठेवायचे याचा अनुभव टीमलीडर ओम कडून मिळाला .मागे असणाऱ्यांना प्रोत्साहन देणारा सुमित याची चिकाटी अनुभवली .पियुष आणि रमझान यांनी चालत राहा ,खुश राहा हा अनुभव दिला .मैत्रिणीने "मुलींनो स्वतः:साठी वेळ द्या " या माझ्या एका वाक्यावर या ट्रीपवर येण्याचे ठरवले याचा समाधानकारक अनुभव मिळवला . सांसारिक जीवनातुन वाचन,अध्यात्म,लिखाण ,नवमैत्र यांचे अधिष्ठाण देताना स्वतःच्या भटकंतीच्या एक एक इच्छा पूर्ण करतांना ...मी मला पुन्हा पुन्हा सापडत राहते..पुन्हा नव्याने !!! -भक्ती