Saturday, November 14, 2026

पट्टदकलचे सूर्यशिल्प

 



#पट्टदकलचे #सूर्यशिल्प आणि रथसप्तमी-छठपूजेची सूर्योपासना परंपरा- एक कलात्मक व सांस्कृतिक आढावा 


आज छठपूजा आहे हे वाचले आणि नेहमी ऐकल्या जाणाऱ्या या व्रताबद्दल अधिक खोलात जाणून घेण्याची उत्सुकता निर्माण झाली. योगायोगाने त्याच वेळी भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाची (ASI) एक रील पाहण्यात आली. छठपूजेच्या शुभेच्छा देताना त्यांनी सूर्योपासनेचा प्रवास उलगडून दाखवला होता.अगदी इसवी सन पूर्व काळातील नाण्यांवर कोरलेल्या निराकार सूर्यचिन्हांपासून ते कुषाण काळातील मूर्तींपर्यंत आणि तिथून पुढे चालुक्य काळातील भव्य शिल्पांपर्यंत. या प्रवासात जेव्हा पट्टदकलच्या मंदिराच्या छतावर कोरलेली सूर्याची मूर्ती स्क्रीनवर आली, तेव्हा माझ्या जुन्या प्रवास आठवणी ताज्या झाल्या!

मी जेव्हा पट्टदकलला गेले होते, तेव्हा कदाचित हे अप्रतिम शिल्प माझ्या नजरेतून सुटलेच असते.पण तिथल्या गाईडने योग्य वेळी आमचे लक्ष वर छताकडे वेधले. बदामी, ऐहोळे किंवा पट्टदकलच्या कोणत्याही चालुक्यकालीन मंदिरात प्रवेश केल्यावर सगळ्यात आधी वर छताकडे पाहायला हवे, हे त्या प्रवासात उमगले. या मंदिरांच्या छतांवर एक वेगळेच कलाविश्व दडलेले असते. आपण ज्याला साधे चक्र समजून सोडून देतो, तिथे कधी २४ कमळांची कलाकुसर असते, तर कधी अष्टदिशा आणि ब्रह्मांडाची प्रतीके कोरलेली असतात. गाईडने दाखवलेले ते सूर्यशिल्प मी तेव्हा पाहिले आणि समजून घेतले होते; पण आज छठपूजेच्या निमित्ताने त्या आठवणींना पुन्हा उजाळा मिळाला. या शिल्पाचा इतिहास, त्यातील प्रत्येक आकृतीचा अर्थ आणि आजच्या सूर्योपासनेशी असलेला त्याचा अनुबंध नव्याने तपासून पाहिला आणि तोच हा समृद्ध वारसा शब्दांत मांडण्याचा हा एक प्रयत्न.


----भारतीय संस्कृतीमध्ये सूर्य हा केवळ एक खगोलीय तारा नसून तो प्रत्यक्ष दृश्य देव, ऊर्जेचा स्रोत आणि कालगणनेचा आधार मानला गेला आहे. वैदिक काळापासून चालत आलेली ही सूर्योपासना एकीकडे रथसप्तमी आणि छठपूजा यांसारख्या लोकउत्सवांतून जिवंत राहिली, तर दुसरीकडे प्राचीन मंदिरांच्या भव्य शिल्पकलेतून ती दगडात चिरंतन झाली. कर्नाटक राज्यातील बागलकोट जिल्ह्यात मलप्रभा नदीच्या तीरावर वसलेले युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ 'पट्टदकल' हे या कलात्मक परंपरेचा सर्वोच्च बिंदु आहे.

बदामी चालुक्य सम्राट विक्रमादित्य दुसरा याने पल्लवांची राजधानी कांचीवर मिळवलेल्या विजयाच्या स्मरणार्थ त्याची पट्टराणी लोकमहादेवी हिने सुमारे इ.स. ७४०-७४५ दरम्यान पट्टदकल येथे भव्य विरुपाक्ष मंदिर ज्याचे मूळ नाव 'लोकेश्वर' आहे ते बांधले. कलाइतिहासकार जॉर्ज मिशेल यांनी आपल्या Pattadakal या ग्रंथात नमूद केल्याप्रमाणे, या मंदिराच्या पूर्व प्रवेशद्वाराच्या मुखमंडपाच्या छतावर भगवान सूर्यदेवाचे ८ व्या शतकातील अत्यंत भव्य शिल्प कोरलेले आहे. विशेष म्हणजे, मंदिराच्या पूर्व मुखमंडपातील एका खांबावर कोरलेल्या तत्कालीन हळेकन्नड शिलालेखातील नोंदीनुसार, श्रीपाददेवाचे पुत्र आणि सकारेश्वरवादी यांचे शिष्य असलेल्या 'देवपुत्र' नावाच्या शिल्पकाराने हे छतावरील सूर्यशिल्प घडवले आहे. प्राचीन भारतीय मंदिर स्थापत्यकलेत शिल्पकाराला इतक्या सन्मानाने नावानिशी अमर करण्याचे हे एक दुर्मीळ आणि मोलाचे उदाहरण आहे.


शिल्परचना आणि प्रतीकात्मकता


विरुपाक्ष मंदिराच्या छतावरील हे सूर्यशिल्प एका आयताकृती शिलाखंडावर अत्यंत प्रमाणबद्ध रीतीने कोरलेले आहे. शिल्पाच्या मध्यभागी भगवान सूर्यदेव समभंग अवस्थेत उभे असून त्यांच्या दोन्ही हातांत पूर्ण उमललेली कमळाची फुले (सरोरुह) आहेत, जी नवचैतन्य आणि ज्ञानाचे प्रतीक आहेत. त्यांच्या मस्तकामागे वर्तुळाकार तेजोवलय -प्रभावली कोरलेले आहे.


सूर्यदेवाच्या पायाशी त्यांचा पांगळा सारथी अरुण रथाचे लगाम हाती धरून बसलेला आहे. हा रथ सात घोड्यांनी ओढला जात असल्याचे दाखवले आहे. विष्णू पुराण आणि वैदिक परंपरेनुसार हे सात घोडे गायत्री, बृहती, उष्णिक, जगती, त्रिष्टुप, अनुष्टुप आणि पंक्ती या सात वैदिक छंदांचे, तसेच आठवड्याचे सात दिवस आणि प्रकाशाच्या सात रंगांचे प्रतीक आहेत. 


सूर्यदेवाच्या दोन्ही बाजूंना उषा आणि प्रत्यूषा या पहाटेच्या देवी धनुष्यबाण ताणून अंधाराचा नाश करताना दाखवल्या आहेत. तर छताच्या कोपऱ्यांमध्ये आणि वरच्या भागात गंधर्व, विद्याधर, सिद्ध आणि किन्नर वीणा, बासरी व मृदंग वाजवून सूर्योदयाचे स्वागत करताना कोरले आहेत.


पट्टदकलच्या दगडात कोरलेली ही शिल्पभाषा आजही भारताच्या विविध भागांत साजऱ्या होणाऱ्या सणांमध्ये जिवंत स्वरूपात अनुभवता येते:

• रथसप्तमी (सूर्य जयंती) आणि सात घोड्यांचा रथ: माघ शुद्ध सप्तमीला संपूर्ण भारतात, विशेषतः महाराष्ट्र आणि दक्षिण भारतात 'रथसप्तमी' साजरी केली जाते. या दिवशी सूर्यदेव आपल्या सात घोड्यांच्या रथात आरूढ होऊन उत्तरायणाच्या प्रवासाला गती देतात, अशी श्रद्धा आहे. पट्टदकलच्या शिल्पात अरुणाच्या सारथ्याखाली धावणारे सात घोडे हेच रथसप्तमीच्या दिवशी अंगणात रांगोळीतून काढल्या जाणाऱ्या सूर्यरथाचे शास्त्रीय आणि शिल्पमय रूप आहे.


• छठपूजा, छठी मैया आणि वैदिक देवी उषा-प्रत्यूषा: बिहार, झारखंड आणि उत्तर भारतात अत्यंत श्रद्धेने साजरी होणारी 'छठपूजा' ही भगवान सूर्यदेव आणि संतानरक्षक मातृदेवता छठी मैया (देवी षष्ठी / सूर्यदेवाची बहीण) यांच्या उपासनेला समर्पित आहे. 


वैदिक आणि सौर परंपरेत छठी मैयांचा थेट संबंध सूर्यदेवांच्या शक्ती असलेल्या उषा (पहाटेची पहिली किरणे) आणि प्रत्यूषा (संध्याकाळची किरणे) या वैदिक देवींच्या रूपांशी जोडला जातो. छठपूजेत सायंकाळी मावळत्या सूर्याला (प्रत्यूषा) आणि दुसऱ्या दिवशी पहाटे उगवत्या सूर्याला (उषा) नदीच्या पाण्यात उभे राहून अर्घ्य देऊन या दोन्ही शक्तींचा सन्मान केला जातो. पट्टदकलच्या शिल्पात सूर्यदेवाच्या दोन्ही बाजूंना धनुष्यबाण ताणून अंधार व संकटांचा नाश करणाऱ्या उषा आणि प्रत्यूषा यांचे शिल्पांकन याच प्राचीन वैदिक आणि लोकपरंपरेचे मूर्त रूप आहे.


• गायन-वादन आणि लोकगीते: शिल्पात ज्याप्रमाणे गंधर्व आणि सिद्ध वाद्ये वाजवून सूर्याची स्तुती करतात, त्याचप्रमाणे छठपूजा आणि रथसप्तमीच्या पहाटे पारंपरिक लोकगीतांतून व स्तोत्रांतून सूर्यदेवाचे स्वागत केले जाते.


पट्टदकल येथील या शिल्पाची रचना प्राचीन संस्कृत ग्रंथांतील नियमांशी तंतोतंत जुळते. ६ व्या शतकातील वराहमिहिरांच्या 'बृहत्संहिता' या ग्रंथातील 'प्रतिमालक्षण' अध्यायात सूर्यमूर्तीचे जे नियम सांगितले आहेत, त्यांचे काटेकोर पालन येथे दिसते. 


तसेच, ७ व्या शतकातील महाकवी मयूरभट्ट यांच्या 'सूर्यशतक' या काव्यात आणि मंदसोर येथील वत्सभट्टीच्या प्रशस्तीमध्ये वर्णन केल्याप्रमाणे, सूर्याच्या रथाभोवती सिद्ध, चारण, गंधर्व, यक्ष आणि नाग आकाशातून रथाचा पाठलाग करत स्तुती करताना दाखवले आहेत. शिल्पकार देवपुत्राने या काव्यात्मक वर्णनांना दगडात जिवंत रूप दिले आहे.


भारतीय मूर्तीशास्त्रात उत्तर आणि दक्षिण भारतीय सूर्यमूर्तींमध्ये महत्त्वाचे प्रादेशिक वेगळेपण आढळते, जे या शिल्पात स्पष्टपणे दिसते:


वैशिष्ट्य उत्तर भारतीय सूर्यमूर्ती दक्षिण भारतीय / चालुक्य सूर्यमूर्ती (पट्टदकल)

---पायातील पादत्राणे शक-कुषाण प्रभावामुळे गुडघ्यापर्यंत उंच बूट (उपानह) घातलेले दाखवले जातात. चालुक्य परंपरेनुसार सूर्यदेव पूर्णपणे अनवाणी दाखवले आहेत.


---वस्त्र आणि वेषभूषा अंगावर जड अंगरखा व कंबरपट्टा असा 'उदीच्य वेश' (उत्तरेकडील पेहराव) असतो. दक्षिणेत अंगावर विरळ वस्त्र, सुबक यज्ञोपवीत आणि दाक्षिणात्य अलंकार असतात.


---सहचर देवता सूर्याच्या बाजूला दंड आणि पिंगल हे द्वारपाल लेखणी व दौत घेऊन उभे असतात. दक्षिणेत येथे मुख्य भर उषा-प्रत्यूषा आणि आकाशात विहरणारे गंधर्व व विद्याधर यांच्यावर आहे.


पट्टदकल येथील विरुपाक्ष मंदिराच्या छतावरील सूर्यशिल्प हे केवळ ८ व्या शतकातील चालुक्य कलाकौशल्याचा नमुना नसून ते भारतीय संस्कृतीतील अखंड सूर्योपासनेचा एक महत्त्वाचा दुवा आहे. बृहत्संहिता व सूर्यशतकातील शास्त्रीय तत्त्वे, शिल्पकार देवपुत्राची शिल्पकला आणि रथसप्तमी-छठपूजेसारख्या लोकपरंपरा या सर्वांच्या मुळाशी निसर्ग, प्रकाश आणि ऊर्जेप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याची एकच भावना दडलेली आहे.


संदर्भसूची 


1. Michell, George. (2002). Pattadakal (Monumental Legacy Series). New Delhi: Oxford University Press.

2. Rao, T. A. Gopinatha. (1914). Elements of Hindu Iconography (Vol. I, Part II). Madras: The Law Printing House.

3. Banerjea, Jitendra Nath. (1956). The Development of Hindu Iconography. Calcutta: University of Calcutta.

4. वराहमिहिर. बृहत्संहिता (अध्याय ५८: प्रतिमालक्षण).

5. मयूरभट्ट. सूर्यशतक.

6. ब्रह्मवैवर्त पुराण व देवी भागवत पुराण (प्रकृती खंड -देवी षष्ठी व सूर्योपासना संदर्भ).

Sunday, November 8, 2026

दीपावली आणि पणती

 दीपावली आणि #पणती #लक्षलक्षदीपउजळले 





“कार्तिक महिन्याचा पहिला दिवस, म्हणजे अमावास्या, जेव्हा सूर्य तुळ राशीत प्रवेश करतो, त्याला दिबाली म्हणतात.


त्या दिवशी लोक आंघोळ करतात, उत्सवी वस्त्रे घालतात, एकमेकांना पान-सुपारी देतात; ते मंदिरांना जातात, दान देतात आणि दुपारपर्यंत आनंदाने खेळतात-गातात.


रात्री ते सर्वत्र मोठ्या प्रमाणात दिवे लावतात, इतके की हवा पूर्णपणे प्रकाशमान होते.


या सणाचे कारण असे आहे की वासुदेवाची पत्नी लक्ष्मी या दिवशी वर्षातून एकदा बलीला (विरोचनाचा पुत्र) सातव्या पृथ्वीतून मुक्त करते. म्हणून या सणाला बलिराज्य असेही म्हणतात.”


हे वर्णन सुमारे १०३० सालाचे आहे. अल-बिरूनीने ते उत्तर भारतात पाहिलेल्या/ऐकलेल्या प्रथेवरून लिहिले आहे.

अल-बिरूनी हे ११व्या शतकातील महान पर्शियन विद्वान, गणितज्ञ, खगोलशास्त्रज्ञ आणि इतिहासकार होते. त्यांनी सुमारे १०३० साली “तहकीक मा लि-ल-हिंद” हा ग्रंथ लिहिला. याला इंग्रजीत Alberuni’s India म्हणतात.या ग्रंथाचा प्रसिद्ध इंग्रजी अनुवाद Edward C. Sachau यांनी केला (१८८८/१९१०). हा अनुवाद दोन खंडांत उपलब्ध आहे आणि आजही मानक मानला जातो.या ग्रंथात अल-बिरूनी यांनी भारतातील धर्म, तत्त्वज्ञान, साहित्य, भूगोल, खगोलशास्त्र, रीतिरिवाज, कायदे आणि सण-उत्सवांचे सविस्तर वर्णन केले आहे. त्यांनी संस्कृत शिकून थेट ब्राह्मण पंडितांकडून माहिती घेतली आणि शक्य तितके वस्तुनिष्ठ राहण्याचा प्रयत्न केला.


दिवाळी हा प्रकाश, समृद्धी, नूतनीकरण आणि सांस्कृतिक स्मृतींचा सण आहे. 

या विषयावर सर्वात महत्त्वाचे संशोधन परशुराम कृष्ण गोडे (P.K. Gode) यांनी केले. १९४५ मध्ये त्यांनी *Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute* मध्ये “Studies in the History of Hindu Festivals—Some Notes on the History of Divālī Festival” हा विस्तृत शोधनिबंध प्रकाशित केला. नंतर तो Studies in Indian Cultural History या ग्रंथातही समाविष्ट करण्यात आला. गोडे यांनी उपलब्ध सर्व लिखित पुराव्यांची कालगणना करून दिवाळीची उत्क्रांती दाखवली.


गोडे यांनी सर्वात जुना उल्लेख वात्स्यायनाच्या कामसूत्रात सापडलेल्या “यक्षरात्रि” या उत्सवाचा मानला. यक्षरात्रि म्हणजे यक्षांची रात्र. यक्ष हे कुबेराचे सेवक मानले जातात आणि संपत्तीशी संबंधित आहेत. या रात्री फासे खेळणे, आनंदोत्सव करणे आणि दिवे लावणे यांचा समावेश होता. नंतर ११व्या-१२व्या शतकातील जैन विद्वान हेमचंद्र यांनी आपल्या देशीनाममाला मध्ये यक्षरात्रि म्हणजेच दीपावली किंवा दीपमालिका असे स्पष्ट समीकरण केले. गोडे यांनी या नंतरच्या व्याख्यांवर आधारित यक्षरात्रि हा दिवाळीचा एक महत्त्वाचा पूर्वज असल्याचे सिद्ध केले.


सातव्या शतकात हर्षवर्धनाच्या नागानंद नाटकात “दीपप्रतिपदुत्सव” चा स्पष्ट उल्लेख येतो. त्यात दिवे लावणे आणि नवविवाहित जोडप्यांना भेटवस्तू देण्याची प्रथा सांगितली आहे. नीलमत पुराणात (काश्मीर) “सुखसुप्तिका” किंवा “दीपमाला” म्हणून या सणाचे वर्णन आहे. आदित्य पुराण, पद्मपुराण, भविष्योत्तर पुराण, स्कंदपुराण, कालिकापुराण आणि ब्रह्मवैवर्त पुराणातही दीपोत्सव, लक्ष्मीपूजा, यमपूजा आणि शिव-पार्वतीचा फासे खेळण्याचा प्रसंग आढळतो. नवव्या शतकातील राजशेखराच्या काव्यमीमांसा मध्ये “दीपमालिका” म्हणून घरे स्वच्छ करणे आणि दिवे लावणे यांचा उल्लेख आहे.


शिलालेखीय पुराव्यांमध्ये १११९ सालाचा कन्नड शिलालेख महत्त्वाचा आहे. पश्चिम चालुक्य राजा त्रिभुवनमल्ल विक्रमादित्य सहाव्याच्या काळात दीपावळी सणानिमित्त मंदिरास देणगी दिल्याचा उल्लेख त्यात आहे. 

जैन धर्मात दीपावलीला फार वेगळे आणि खोल आध्यात्मिक महत्त्व आहे. जैन परंपरेनुसार, कार्तिक महिन्याच्या अमावास्येला भगवान महावीर (२४वे तीर्थंकर) यांनी बिहारमधील पावापुरी येथे निर्वाण प्राप्त केले. ज्ञानाचा प्रकाश निघून गेल्यामुळे त्या रात्री राजे आणि लोकांनी दिवे लावले, आणि त्यामुळे या सणाला “दीपालिका” किंवा दीपावली असे नाव पडले. जैन ग्रंथात, विशेषतः आचार्य जिनसेनांनी लिहिलेल्या हरिवंश पुराण मध्ये या घटनेचा उल्लेख सापडतो. दुसऱ्या दिवशी, म्हणजे कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला, महावीरांचे प्रमुख शिष्य गौतम स्वामी यांना केवलज्ञान प्राप्त झाले, आणि तो दिवस जैन नववर्ष म्हणून साजरा केला जातो. अशा प्रकारे जैन धर्मात दीपावली हा केवळ प्रकाशाचा सण नसून ज्ञानाचा, निर्वाणाचा आणि नूतनीकरणाचा दिवस मानला जातो.


गोडे यांनी या सर्व पुराव्यांना एकत्र करून दाखवले की दिवाळी हा एकाच कथेचा सण नसून अनेक सांस्कृतिक स्तरांचा संगम आहे. तो ऋतुबदलाचा, खरीप पिकाच्या कापणीचा, नवीन वर्षाच्या प्रारंभाचा आणि प्रकाशाच्या विजयाचा सण आहे. पणती या छोट्या मातीच्या दिव्यातूनच हा सगळा प्रकाश फुलतो. हडप्पा काळापासून चालत आलेली ही पणती आजही दिवाळीच्या रात्री घरोघरी पेटते आणि आपल्याला आपल्या पूर्वजांशी जोडते.


दिवाळी सणाच्या केंद्रस्थानी असते ती छोटीशी मातीची पणती. पणती म्हणजे फक्त दिवा नाही; ती हजारो वर्षांच्या मानव संस्कृतीची साक्ष आहे. मराठीत “पणती” हा शब्द आजही घरोघरी रुळलेला आहे. या शब्दाचा उगम कसा झाला, तिचा आकार कसा विकसित झाला आणि दीपावलीशी तिचा संबंध कसा जुळला, हे सगळे एकत्र पाहिले तर दिवाळीचे खरे रूप समोर येते.


“पणती” हा शब्द मूळतः दक्षिण भारतीय भाषांशी संबंधित आहे. जुने कन्नड “हणटे” आणि तमिल-मल्याळममधील “पंतम” किंवा “पंताम्” या शब्दांपासून तो आला असावा. मराठीत तो “पणती” किंवा “पंती” म्हणून रूढ झाला. मोलस्वर्थच्या मराठी-इंग्रजी शब्दकोशात आणि दाते यांच्या महाराष्ट्र शब्दकोशातही या शब्दाचा उल्लेख सापडतो. मूलतः हा शब्द मातीच्या त्या छोट्या पात्रासाठी वापरला जात असे, ज्यात तेल ओतून वात ठेवून प्रकाश निर्माण केला जात असे. आजही महाराष्ट्रात दिवाळीच्या वेळी मातीच्या पणत्यांची मागणी वाढते, कारण त्यात एक प्रकारची पारंपरिक उब आणि पवित्रता जाणवते.


पणतीचा इतिहास फार जुना आहे. हडप्पा संस्कृतीत (सुमारे ३३०० ते १८०० BCE) मातीच्या छोट्या दिव्यांचे अवशेष सापडले आहेत. त्यांचा आकार आजच्या पणतीसारखाच होता – एक लहान वाटी आणि एका बाजूला नाक किंवा चोंचासारखा भाग. मुंबईच्या छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालयात असे अवशेष जतन करून ठेवले आहेत. नंतरच्या ताम्रपाषाण युगात आणि इंडो-रोमन व्यापाराच्या काळातही (तेर, अरिकामेडू इत्यादी ठिकाणी) अशाच प्रकारच्या मातीच्या दिव्यांचे पुरावे मिळाले आहेत. यातून स्पष्ट होते की प्रकाश निर्माण करण्याची ही पद्धत भारतात हजारो वर्षांपासून अस्तित्वात होती. दिवा हा केवळ अंधार दूर करण्याचे साधन नव्हता, तर तो शुभत्वाचे, संरक्षणाचे आणि देवांच्या स्वागताचे प्रतीक बनला होता.


दीपावली किंवा दिवाळी या शब्दाचा अर्थ “दीपांची रांग” किंवा “दीपांची माळ” असा होतो. संस्कृतमधील “दीप” आणि “आवली” किंवा “मालिका” या शब्दांपासून तो तयार झाला. हा सण फक्त एका कथेवर अवलंबून नाही. लोकप्रिय समजुतीनुसार तो रामाच्या अयोध्येतील पुनरागमनाशी जोडला जातो, पण रामायण किंवा तुलसीदासांच्या रामचरितमानसातही दीपावलीचा थेट उल्लेख आढळत नाही. याउलट, अनेक पुराणे, नाटके, कोशग्रंथ आणि शिलालेख या सणाचे विविध रूपे दाखवतात.


अशा प्रकारे पणती ही फक्त मातीची वस्तू नाही. ती आपल्या संस्कृतीची जिवंत साक्ष आहे. दिवाळीच्या निमित्ताने जेव्हा आपण पणती पेटवतो, तेव्हा आपण फक्त अंधार दूर करत नाही, तर हजारो वर्षांच्या प्रकाशाच्या परंपरेलाही नमन करतो.


---


**संदर्भसूची**


1. Gode, P.K. “Studies in the History of Hindu Festivals—Some Notes on the History of Divālī Festival (Between c. A.D. 50 and 1945).” *Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute*, Vol. 26, No. 3/4, 1945, pp. 216–262. (नंतर *Studies in Indian Cultural History*, Vol. 2 मध्ये पुनर्मुद्रित.)


2. वात्स्यायन. *कामसूत्र*. (यक्षरात्रि उल्लेख)


3. हेमचंद्र. *देशीनाममाला* (Deśīnāmamālā).


4. हर्षवर्धन. *नागानंद*.


5. *नीलमत पुराण*.


6. राजशेखर. *काव्यमीमांसा*.


7. अल-बिरूनी. *तहकीक-ए-हिंद* (Alberuni’s India), अनुवाद Edward C. Sachau.


8. मोलस्वर्थ, जे.टी. *A Dictionary, Marathi and English*. 1857.


9. दाते, यशवंत रामकृष्ण. *महाराष्ट्र शब्दकोश*.


10. छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालय (मुंबई) – हडप्पाकालीन मातीच्या दिव्यांचे संग्रह.


11. विविध पुरातत्त्व अहवाल (तेर, अरिकामेडू उत्खनन अहवाल).


12. १११९ CE चा कन्नड शिलालेख (Western Chalukya कालखंड).


Friday, November 6, 2026

दिवटी- बुधली आणि टवळी (लक्ष लक्ष दीप उजळले )

 दिवटी, बुधली आणि टवळी 




खंडोबा आणि तुळजाभवानी सारख्या कुलदैवतांच्या पूजेत ‘दिवटी-बुधली’ या जोडीला एकाच नाण्याच्या दोन बाजूंसारखे पवित्र स्थान आहे. एका हातात जळती दिवटी -पोत आणि दुसऱ्या हातात तोटी असलेले तेलपात्र म्हणजेच 'बुधली' धरून देवाचे जागरण-गोंधळ किंवा आरती केली जाते.


• दिवटी (ज्ञानी ज्योत): दिवटी हा धातूपासून प्रामुख्याने पितळ किंवा तांबे बनवलेला एक पारंपरिक दिवा आहे, ज्याला पकडण्यासाठी खाली एक लांब दांडा (हँडल) असतो. याच्या वरच्या भागात तेल भरण्यासाठी आणि कापसाची जाड वात ज्याला 'पोत' म्हणतात ठेवण्यासाठी खोल वाटीसारखा आकार असतो. देव्हाऱ्यात देवाचे जागरण-गोंधळ करताना किंवा आरती करताना दिवटी पेटवून ती हातात धरली जाते.

• बुधली (समर्पणाचे तेलपात्र): जुन्या काळी मशालीसोबत तेल वाहून नेण्यासाठी चामड्याची -कातड्याची बुधली वापरली जाई. मात्र, देवकार्यासाठी पितळेची बुधली वापरतात. ही तांब्यासारखी गोल असून तिला एक लांब, अरुंद नळी -तोटी जोडलेली असते. दिवटी अखंड जळत राहण्यासाठी या बुधलीतून अचूक धार धरून तेल ओतले जाते.


भाषेच्या जुन्या शब्दकोशांचा धांडोळा घेतला, तर 'दिवटी' या शब्दाची मुळे थेट जागतिक इतिहासाशी जोडलेली दिसतात.

 ऐतिहासिक 'मोल्सवर्थ मराठी अँड इंग्लिश डिक्शनरी' नुसार, 'दिवटी' या शब्दाचा मूळ उगम (हिब्रू) भाषेशी संबंधित असून, त्याचा अर्थ 'एका काठीभोवती तेल लावलेल्या कापडाचे वेढे असलेली मशाल' असा होतो. मोल्सवर्थनुसार याचा दुसरा एक अतिशय प्राचीन प्रकार म्हणजे, 'एका काठीच्या टोकाला नारळाच्या अर्ध्या कवचात -कवटीत तेल आणि वातीसाठी कापडाचे तुकडे ठेवून बनवलेला दिवा'. तसेच 'आर्यभूषण स्कूल डिक्शनरी' मध्येही दिवटीचा सरळ अर्थ 'मशाल किंवा एक प्रकारचा दिवा' असा दिला आहे.

महाराष्ट्राप्रमाणेच कर्नाटकातही या दिव्याला पवित्र स्थान आहे. कन्नड-इंग्रजी शब्दकोशात 'दिवटी' किंवा 'दीवती' चा अर्थ 'लाकडाचा एक लांब, जाड तुकडा, ज्याच्या एका टोकाला कापडाचे लांब तुकडे गुंडाळलेले असतात आणि जो ज्वलनशील तेलात बुडवून धार्मिक प्रसंगी व प्रवासात पोर्टेबल दिवा म्हणून पेटवला जातो' असा आढळतो.

जुन्या ऐतिहासिक पत्रांमध्ये आणि दस्तऐवजांमध्ये ‘दिवटी-बुधलीची जहागीर’ (संदर्भ: 'दिवटी बुदलीची जहागीर ) असा उल्लेख येतो. याचा अर्थ राजांच्या किंवा सरदारांच्या दरबारात वा स्वारीमध्ये मशाली/दिवटी सांभाळणाऱ्या आणि तेल पुरवणाऱ्या सेवकांना दिलेली हक्काची जहागिरी किंवा मान असा असायचा.

 

संत एकनाथ महाराजांनी आपल्या प्रसिद्ध 'मुरळी' भारुडात मानवी मनाला उपदेश करताना या जोडीचा सुंदर वापर केला आहे:

"इच्छा मुरळीस पाहू नका पडाल नरकाद्वारी ।"

"बोध बुधली ज्ञान दिवटी उजळा महाद्वारी ॥"

एकनाथ महाराज म्हणतात की, मनातील वासनांचा अंधार दूर करायचा असेल तर अंतःकरणात 'ज्ञानाची दिवटी' पेटवा आणि ती अखंड जळत राहण्यासाठी सद्गुरूंच्या 'बोधाची, उपदेशाची बुधली' वापरून त्यात विवेकाचे तेल ओतत राहा.

बुधली उताणी पडणे' आणि 'दिवटा': म्हणींचा इतिहास

•या दिव्यांच्या वैशिष्ट्यांवरून मराठी भाषेत अनेक मजेशीर म्हणी रूढ झाल्या. शब्दकोशातील पहिल्या अर्थानुसार, जुन्या काळात अत्तर किंवा महागडे सुगंधी तेल चामड्याच्या कातड्याच्या लहान बुधलीत सुरक्षित ठेवले जाई. एका जुन्या लोककथेनुसार, एका तेल चोराची बुधली जेव्हा जमिनीवर 'उताणी पडली' -उलटी झाली, तेव्हा त्याचे सगळे चोरलेले तेल सांडले आणि त्याचे कपट उघड झाले. यावरून, जेव्हा एखाद्या कपटी किंवा लबाड माणसाचे कारनामे सर्वांसमोर उघडे पडतात आणि त्याचे बंड फुटते, तेव्हा "त्याची बुधली उताणी पडली" किंवा "बुधली भोवता येणे" अशी म्हण वापरली जाते.


• वंशाचा दिवा की दिवटा? घरात स्थिर राहणाऱ्या 'दिवटी'वरून पुरुषवाचक 'दिवटा' शब्द आला. घराण्याला प्रकाश देणाऱ्या मुलाला आपण 'वंशाचा दिवा' म्हणतो, पण तोच मुलगा जेव्हा आडदांड निघतो आणि कामधंदा करत नाही, तेव्हा त्याला उपरोधाने 'दिवटा' म्हटले जाते.

 'टवळी'

आजच्या काळात 'टवळी' किंवा 'टवळा' या शब्दांचा वापर शिवी किंवा हिणवण्यासाठी केला जातो, परंतु हा अतिशय मोठा भाषिक गैरसमज आहे. मुळात टवळा आणि टवळी हे शिवी नसून प्रकाशासाठी वापरले जाणारे दिव्याचे प्रकार आहेत.

समई किंवा दिव्याच्या ज्या खोलगट तबकडीत तेल आणि वात घातली जाते, त्या मुख्य भागाला 'टवळी' म्हणतात. देवघरातील दिवटी ही एका जागी स्थिर असते, तर 'टवळी' हा दिवा हव्या त्या ठिकाणी उजेडासाठी फिरवता येत असे.समईचा वरचा भाग असाच असतो.रात्रीच्या वेळी घरात, दारात, गोठ्यात किंवा पडवीत काम करताना ही टवळी हाताने धरून सर्वत्र फिरवली जायची.

भाषिक रूपक "गावभर फिरणारी टवळी " टवळीच्या याच 'सर्वत्र फिरण्याच्या' गुणधर्मावरून, ग्रामीण भागात घरात एका जागी स्थिर न राहता सतत गल्लीबोळात हिंडणाऱ्या किंवा चपळाईने वावरणाऱ्या मुलगी/स्त्रीला लाक्षणिक अर्थाने 'टवळी' म्हटले जाऊ लागले.

•आला टवळ्याला वात लावून'-टवळीप्रमाणेच 'टवळा' हा गावातील प्रकाशासाठी वापरला जाणारा एक मोठा, वेटोळ्याचा दिवा असायचा. याची वात खूप मोठी असल्याने ती पेटवायला आणि उजेड पडायला खूप वेळ लागायचा. यावरूनच, एखादी व्यक्ती खूप रात्री उशिरा घरी आली की घरातली जुनी माणसे उपरोधाने म्हणायची, "आला मोठा टवळ्याला वात लावून!"

 आज जरी आपण विजेच्या युगात जगत असलो, तरी ‘दिवटी, बुधली आणि टवळी’ या शब्दांच्या मागे अंधार नष्ट करून प्रकाश पसरवण्याचा एक समृद्ध इतिहास आणि भाषिक वारसा दडलेला आहे. हे शब्द शिवी नसून आपल्या सांस्कृतिक पाऊलखुणांचे देदिप्यमान दिवे आहेत.

Wednesday, November 4, 2026

पंचारती-लक्ष लक्ष दीप उजळले

 


‘पंचारती’ हा शब्द संस्कृत व प्राकृत भाषेतून आला आहे. यात द्विगु समास आहे. पंच म्हणजे पाच आणि आरती हा शब्द संस्कृत ‘आरात्रिक’ पासून आलेला असून त्याचा अर्थ रात्रीचा अंधार दूर करणे किंवा देवाप्रती पूर्ण भक्ती व निष्ठा व्यक्त करणे असा होतो. त्यामुळे पंचारती म्हणजे पाच दिव्यांचा किंवा पाच वातींचा समूह एकत्र करून देवाला ओवाळणे. हिंदू तत्त्वज्ञानानुसार पाच या संख्येला विशेष महत्त्व आहे, कारण ती सृष्टीच्या पंचमहाभूतांचे म्हणजे पृथ्वी, आप, तेज, वायू आणि आकाश यांचे प्रतिनिधित्व करते. या पाचही तत्त्वांना देवाचरणी समर्पित करणे, हा यामागचा मुख्य आध्यात्मिक हेतू आहे.पंचारती दिवा सामान्यतः पितळ किंवा चांदी या धातूंचा बनवलेला असतो. काही उच्च दर्जाचे दिवे शुद्ध चांदीचेही असतात. दिव्याच्या पुढच्या भागात पाच छोट्या वाट्या किंवा पाकळ्यांसारख्या खाचा ओळीने किंवा अर्धवर्तुळाकार जोडलेल्या असतात. यात तेल किंवा तूप भरून कापसाच्या पाच स्वतंत्र वाती लावल्या जातात. अनेक पारंपरिक पंचारती दिव्यांच्या मध्यभागी कापूर पेटवण्यासाठी एक सपाट किंवा थोडी उंच जागा असते. हातात धरून ओवाळता यावे म्हणून पाठीमागे एक लांब, जाड दांडा असतो. यावर मोर, गरुड, हत्ती, सिंह किंवा नागाची नक्षी कोरलेली असते. दिवा खाली ठेवताना तो कलंडू नये किंवा तेल सांडू नये म्हणून खाली जड आणि मजबूत बैठक असते. जेव्हा सर्व पाच वाती पेटवल्या जातात, तेव्हा दिव्यातून निघणारा प्रकाश देवाचा चेहरा तेजस्वीपणे उजळवतो आणि संपूर्ण वातावरण दिव्य वाटू लागते.पाच ज्योती पंचमहाभूतांचे प्रतीक आहेत. आरती करताना आपण संपूर्ण सृष्टीच देवाच्या चरणी अर्पण करतो, असा भाव असतो. प्रकाश म्हणजे ज्ञान आणि अंधार म्हणजे अज्ञान. पंचारतीने अंधार दूर करून ज्ञानाचा प्रकाश प्राप्त होतो, अशी मान्यता आहे. तूप किंवा तेल अहंकार आणि वासनांचे, वात मनाचे आणि ज्योत आत्मा किंवा भगवंताच्या चैतन्याचे प्रतीक मानले जाते. ज्योत जसजशी वर जात राहते, तसेच साधकाचे मनही ऊर्ध्वगामी व्हावे, असा संकेत आहे. कापूर पूर्णपणे जळून जातो आणि काही उरत नाही. हे पूर्ण समर्पणाचे आणि अहंकाराचा नाश होण्याचे प्रतीक आहे.पूजाविधी पूर्ण झाल्यानंतर मुख्य आरती सुरू होते तेव्हा इतर दिवे विझवून केवळ पंचारती दिवा पेटवला जातो. आरती ओवाळताना दिवा घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने म्हणजे उजवीकडून डावीकडे फिरवावा. प्रथम देवाच्या चरणांजवळ चार वेळा, नंतर नाभीपाशी दोन वेळा, नंतर मुखापाशी एक वेळा आणि शेवटी संपूर्ण मूर्तीभोवती सात वेळा गोलाकार ओवाळावे. एकूण सुमारे चौदा वेळा ओवाळणे शुभ मानले जाते. देवाच्या डोक्यावरून थेट ओवाळू नये. अनाहत चक्र ते आज्ञा चक्रापर्यंत ओवाळावे. आरतीनंतर कापूर-आरती करून ज्योतीचा प्रकाश हाताच्या तळव्यावर घेऊन डोळ्यांना आणि डोक्याला लावला जातो.एकारती म्हणजे एकच वात असलेला दिवा जो नित्य पूजेसाठी वापरला जातो, सप्तारती म्हणजे सात वातींचा दिवा जो विशेष पूजा, नवरात्र किंवा मोठ्या उत्सवांसाठी वापरला जातो, तर पंचारती पाच वातींचा असून तो सर्वात अधिक प्रचलित आणि पंचमहाभूत पूजेसाठी आदर्श मानला जातो. पंचारती दिवा केवळ एक प्रकाशयंत्र नाही, तर भक्ती, ज्ञान, समर्पण आणि सृष्टीच्या मूलतत्त्वांचे साक्षात प्रतीक आहे. मंदिरातील आरतीच्या वेळी किंवा घरातील सायंकाळच्या आरतीत जेव्हा पाच ज्योती एकत्र पेटतात, तेव्हा वातावरणात एक विलक्षण दिव्यता आणि शांती निर्माण होते.



पंचारती

मराठीच्या महाराष्ट्रा

आज स्वागत स्वागत

सह्याद्रीच्या कड्यावरी

वाजे वाऱ्याची नौबत !


काळ-कवाड फोडून

आल्या आल्या साऱ्याजणी,

महाराष्ट्राच्या स्वागता

आज मानाच्या धनिणी !


शकुनाचा हाती दीप

महदंबा आधी येई,

रचे दीपांची आरास

घवळिल्या दिशा दाही !


नामयाच्या जनाईने

केले सडासंमार्जन,

हात अबीर-मंजिरी

गंधे भारिले गगन !


केली जळक्या काडीची

लक्ष्मीबाईने लेखण,

चित्रे रेखिली स्वागता

रंग प्राणाचे भरून !


अहिराणी बहिणाबाई

आणि तव्याची भाकर

ओवाळून टाकायाला

उभी राहिली तत्पर !


देवी अहिलेच्या हाती

पुण्यतीर्थाचा कलश,

नेत्र कराया पवित्र

उभी राहिली सहर्ष !


ओवाळाया महाराष्ट्रा

आज जिजाईच्या हाती,

कोटी सूर्याच्या तेजाने

उचंबळे पंचारती !


— इंदिरा नारायण संत

पंचारती’ ही इंदिरा संत यांची एक ओजस्वी, भावपूर्ण आणि राष्ट्रभक्तीने ओतप्रोत भरलेली कविता आहे. या कवितेत कवयित्रीने महाराष्ट्राच्या भूमीला पावन करणाऱ्या पाच महान स्त्रियांचे स्मरण करून त्यांच्या रूपाने संपूर्ण महाराष्ट्राला पंचारतीने ओवाळले आहे. पंचारती हा शब्द येथे केवळ दिव्याचा प्रकार नसून, पाच महान नारीशक्तींच्या रूपाने महाराष्ट्राला अर्पण केलेल्या भक्ती, श्रद्धा आणि तेजाचे प्रतीक बनला आहे.कवितेच्या पहिल्या चरणात नामदेवांच्या आई जनाई यांचे वर्णन आहे. जनाईने सडासंमार्जन करून, हातात अबीर-मंजिरी घेऊन गगन गंधाने भरून टाकले. येथे सामान्य गृहिणीच्या रूपात असलेली जनाई ही शुद्धतेची आणि भक्तीची प्रतिमा आहे. तिच्या हातांनी केलेले साधे कामही दिव्य बनते.दुसऱ्या चरणात लक्ष्मीबाई टिळक यांचे चित्रण आहे. त्यांनी जळक्या काडीची लेखणी बनवून प्राणांच्या रंगाने लक्ष्मी चित्रे रेखिली.तिसऱ्या चरणात बहिणाबाई यांच्या रूपाने सामान्य श्रमिक स्त्रीचे दर्शन घडते. अहिरणी बहिणाबाई भाकर घेऊन टाक्यावाल्याला श्रमिकालाओवाळण्यासाठी उभी राहिली. येथे कवयित्रीने श्रमाची, माणुसकीची आणि साध्या जीवनातील महानतेची कल्पना मांडली आहे.चौथ्या चरणात अहिल्यादेवी होळकर यांचे वर्णन आहे. त्यांच्या हाती पुण्यतीर्थांचा कलश आहे आणि त्या नेत्र पवित्र करण्यासाठी उभ्या आहेत. अहिल्यादेवी या दानशूर, धर्मपरायण आणि लोककल्याणकारी राणी होत्या. त्यांच्या रूपाने महाराष्ट्राला पवित्रतेचे आणि दानशूरतेचे वरदान मिळाले आहे.शेवटच्या चरणात जिजाबाई यांचे दर्शन घडते. महाराष्ट्राला ओवाळण्यासाठी आज जिजाईंच्या हाती पंचारती आहे आणि कोट्यवधी सूर्यांच्या तेजाने ती उजळली आहे. जिजाबाई या छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या माता होत्या. त्यांनी स्वराज्याचे बीज पेरले. त्यांच्या हाती असलेली पंचारती म्हणजे संपूर्ण महाराष्ट्राच्या स्वाभिमानाचे, शौर्याचे आणि तेजाचे प्रतीक आहे.या कवितेत ‘पंचारती’ हा शब्द अत्यंत प्रभावी प्रतीक म्हणून वापरला आहे. पाच महान स्त्रिया म्हणजे पाच ज्योती.

https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhdeOJBB3qc3ohet_NuFSxyUPvsCQncJXBp10bGCSN4bRXxItEA9MT1hIzSPpSWt4DspE-k-hj5LYQjtiDVsa79-r708enWOfhAgnnxeBn6aFTXer2gGrBBYd5txhU8bWgcpK_DeMBQJO1IMsoerEIYYKIC21O3lrioxDLX3wKRpJQjsZh6LOSs12g8Xdwl/s3840/468667.jpg


https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEg1qUlPUiZvk5-2cEy7TIGhXmb4K-4TLxcsnaE-6pibOnrb_1lgjpeoFu0n9utEceSehrWTduqdsDjvhyphenhyphen3OucaqAGawxjrmuOaGJn5sfyqGnwHXlQGyufnqVgcB3qPJv3tAbYVrZR1u0MSu6c6gpCSo47m8MgicrRzWqYbLk9O_jvsKWTsk2ZNhuLm4gPVh/s1080/468602.jpg

Monday, November 2, 2026

लक्ष लक्ष दीप उजळले -नंदादीप

 #नंदादीप 




‘नंदादीप’ या शब्दातील ‘नंदा’ हा भाग मूळ संस्कृत शब्द ‘नंद’ पासून आला आहे. या शब्दाचा मुख्य अर्थ आनंद, समृद्धी किंवा मंगल असा होतो. हा शब्द वापरण्यामागे तीन प्रमुख कारणे आणि अर्थ आहेत.


पहिला अर्थ ‘आनंद देणारा’ असा आहे. काही भाषातज्ज्ञांच्या मते ‘नंदादीप’ हा शब्द ‘आनंद’ आणि ‘दीप’ या दोन शब्दांच्या संधीतून तयार झाला आहे. म्हणजेच जो दिवा घरात किंवा मंदिरात लावल्याने मनाला आणि वातावरणाला आनंद व शांतता मिळते, तो नंदादीप.


दुसरा अर्थ ‘सतत नांदणारा’ किंवा ‘अखंड जळणारा’ असा आहे. मराठी संस्कृतीत ‘नांदणे’,वसती करणे किंवा सुख-समृद्धीने राहणे या क्रियापदाशी हा शब्द जोडला जातो. जो दिवा कधीही विझत नाही आणि जो अहोरात्र नांदत,तेवत राहतो, त्याला नंदादीप किंवा अखंड दीप म्हटले जाते.


तिसरा अर्थ धार्मिक व ज्योतिषशास्त्रीय महत्त्वाशी संबंधित आहे. ज्योतिषशास्त्रानुसार हिंदू पंचांगात शुक्ल व कृष्ण पक्षातील प्रतिपदा (पहिली तिथी), षष्ठी (सहावी तिथी) आणि एकादशी (अकरावी तिथी) या तिथींना ‘नंदा तिथी’ म्हटले जाते. या तिथी अत्यंत शुभ आणि आनंद देणाऱ्या मानल्या जातात.


नंदादीप सतत आणि अखंड जळत राहण्यामागे शास्त्रीय तत्त्वे (केशाकर्षण क्रिया)-capillary action आणि योग्य व्यवस्थापनाचे तंत्र असते. पूर्वीच्या काळी मंदिरात व राजवाड्यात दिवे न विझता अनेक वर्षे जळत राहण्यासाठी विशिष्ट पद्धती वापरल्या जात. अखंड दीप तेवत ठेवण्यासाठी खालील बाबी महत्त्वाच्या असतात.


तेलाचा किंवा तुपाचा सतत पुरवठा आवश्यक असतो. साध्या दिव्यात तेल संपले की दिवा विझतो. अखंड दिव्यासाठी ‘घट दिवा’ किंवा उलटा तांब्या/चंबू गुरुत्वाकर्षण-आधारित दिवा वापरला जातो. यात दिव्याच्या वर एक उलटा धातूचा किंवा काचेचा कलश असतो. त्यात तेल भरलेले असते आणि त्याचे तोंड दिव्याच्या खालच्या वाटीत बुडवलेले असते. वाटीतील तेल संपत जाईल तसे हवेच्या दाबाच्या नियमामुळे वरच्या पात्रातून तेल आपोआप खाली येते. त्यामुळे वाटीतील तेलाची पातळी नेहमी कायम राहते.


वातीची विशेष रचनाही महत्त्वाची असते. अखंड दिव्यासाठी जाड व घट्ट विणलेली कापसाची वात वापरली जाते. कापसाच्या वातीतील सूक्ष्म धाग्यांमुळे केशाकर्षण क्रियेद्वारे तेल सतत वर खेचले जाते. वात लवकर जळून खाक होऊ नये म्हणून ती जाड ठेवली जाते. काही वेळा दिव्याच्या मागच्या बाजूने मोठी वात हळूहळू पुढे सरकवण्याची सोय असते.


हवेच्या झोतामुळे किंवा वाऱ्यामुळे ज्योत विझू नये म्हणून दिव्याभोवती काचेचे कंदील किंवा चिमणी बसवली जाते. या काचेला वर आणि खाली छिद्रे असतात, ज्यामुळे ज्योतीला जळण्यासाठी आवश्यक ऑक्सिजन सतत मिळत राहतो आणि हवा आत-बाहेर खेळती राहते.


दिवा सतत जळत राहिल्यामुळे वातीच्या टोकावर काजळी (कार्बन) जमा होते. याला मराठीत ‘गुल’ पडणे म्हणतात. जर हा गुल साफ केला नाही तर प्रकाश मंद होतो आणि दिवा विझू शकतो. अखंड दिव्याची काळजी घेणारी व्यक्ती छोट्या चिमट्याने किंवा सुईने ज्योत न विझवता वातीचे जळालेले टोक हळूच बाजूला करते किंवा वात थोडी पुढे सरकवते. या प्रक्रियेला ‘दिवा उजळणे’ म्हणतात.


अखंड दिव्यासाठी शुद्ध गाईचे तूप किंवा तीळाचे तेल सर्वोत्तम मानले जाते. तीळाचे तेल संथ आणि दीर्घकाळ जळते, तसेच त्यामुळे काजळी कमी प्रमाणात तयार होते. या सर्व घटकांमुळे आणि रोजच्या देखभालीमुळे नंदादीप न विझता महिने किंवा अनेक वर्षे अखंड जळत राहू शकतो.


१९६२ मधील प्रसिद्ध मराठी चित्रपट ‘नंदादीप’ मधील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि भावपूर्ण गीत आहे. हे गाणे सुप्रसिद्ध लेखिका व गीतकार हिराकांत कलगुटकर यांनी लिहिले असून, संगीत दत्ता डावजेकर यांनी दिले आहे आणि आशा भोसले यांनी गायले आहे. गाण्याचे संपूर्ण शब्द खालीलप्रमाणे आहेत:


नंदादीप हा लाविते श्रीहरी  

जीवनातील कण कण उजळो, आस ही अंतरी  

तुझ्या चरणाची सेवा घडावी, हीच एक मनी आस उरावी  

तुझ्या दर्शने शांत व्हावी, मनीची ही काहिली  

नंदादीप हा लाविते श्रीहरी...  


चंदनापरी देह झिजावा, पुष्प होउनी सुगंध द्यावा  

भाग्य कोणते दुजे याहुनी, सांग ना श्रीहरी  

नंदादीप हा लाविते श्रीहरी...  


सुख-दुःखाच्या लाटा येती, जीवननौका डळमळू पाही  

तूच आमुचा पाठीराखा, तूच आमुचा कैवारी  

नंदादीप हा लाविते श्रीहरी...  


नंदादीप हा लाविते श्रीहरी  

जीवनातील कण कण उजळो, आस ही अंतरी  


हे गाणे भक्ती आणि आत्मसमर्पणाचे एक सुंदर प्रतीक मानले जाते. त्यात स्वतःचे जीवन देवाच्या चरणी आणि समाजाच्या सेवेसाठी चंदनासारखे झिजवण्याची भावना व्यक्त केली आहे.


…


संदर्भसूची


1. श्रीकेतन कुलकर्णी गुरुजी – नंदादीप, वात आणि समईविषयी माहिती (फेसबुक पोस्ट).


2. बिहाइंड द नेम – ‘नंदा’ शब्दाचा अर्थ.


3. एज्युकेलिंगो आणि ट्रान्सलिटरल – नंदादीप शब्दाचा अर्थ व शब्दकोशीय नोंदी.


4. मायमराठी – नंदादीपविषयी माहितीपूर्ण लेख.


5. अखंडदीप – अखंड दिव्याची रचना, पितळ व काचेची चिमणी आणि इंधनपुरवठ्याची व्यवस्था


6. यूट्यूब – Akhand Nandadeep – Ghee Lamp (तुपाच्या अखंड नंदादीपाची माहिती). [व्हिडिओ पाहा](https://youtu.be/axMjnsmXpBY?si=T5NJt_dWanC6uIa\&utm_).


7. यूट्यूब – ‘नंदादीप हा लाविते श्रीहरी’ हे भक्तिगीत.