हंपीचा उगम
हंपीविषयक पौराणिक कथाही सांगितल्या जातात .तेथील प्रसिद्ध विरुपाक्ष मंदिराच्या तीर्थक्षेत्र माहात्म्यामुळे!!
**पौराणिक
हम्पी हे नाव तुंगभद्रा नदीच्या 'पम्पा' या प्राचीन नावावरून आले आहे . तसेच, पम्पा ही सृष्टिकर्ता देव ब्रह्मदेवाची कन्या होती. ती संहारक देव शिवाची एकनिष्ठ भक्त होती. तिच्या निष्ठेने प्रभावित होऊन शिवाने तिला एक वरदान दिले आणि तिने त्याच्याशी विवाह करण्याचे ठरवले! अशाप्रकारे ते ठिकाण पम्पाक्षेत्र (पम्पाची भूमी) आणि शिव पम्पापती (पम्पाचा पती) म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
पौराणिक कथेनुसार, हंपीमधील हेमाकुटा टेकडीवर शिवाने पंपाशी विवाह करण्यापूर्वी तपश्चर्या केली होती. कामदेवा पंपा शिवांना मिळावे म्हणून कामदेव (मन्मथ) याने शिवांच्या ध्यानात व्यत्यय आणला.
शिव क्रोधित झाले आणि त्यांनी आपल्या तीसऱ्या अग्निमय डोळ्याने कामदेवाला भस्म केले. त्यामुळे शिवाचा क्रोध भडकला. आपल्या क्रोधासाठी प्रसिद्ध असलेल्या शिवाने आपल्या तिसऱ्या अशा अग्निमय डोळ्याने कामाला जाळून टाकले. कामदेवाची पत्नी आणि कामदेवाची देवी रतीने शिवाकडे दयेची याचना केली. शिवाने कामाला जीवन परत दिले, परंतु केवळ एक पात्र म्हणून, भौतिक अस्तित्व म्हणून नाही.त्यामुळे पार्वतीने-पंपाने पुन्हा उग्र तपश्चर्या करत शिवाला प्रसन्न करून घेतले .
शिवाचा पंपा हिच्याशी विवाह झाल्यावर स्वर्गातील देवांनी त्या जागेवर सोन्याचा वर्षाव केला. हम्पीमधील या टेकडीला 'हेमाकुटा' म्हणतात, ज्याचा शब्दशः अर्थ 'सोन्याचा ढिगारा' असा होतो.
आजही वार्षिक विवाह सोहळा आणि वाग्दान हे हम्पीमधील महत्त्वाचे सण आहेत . कालांतराने, येथे शिव विरुपाक्ष म्हणून अधिक लोकप्रिय झाले. विरुपाक्ष, शिवाचा एक अवतार, याचा शब्दशः अर्थ 'तिरकस डोळा असलेला' असा होतो. यावरून शिवाला तीन डोळे आहेत हे सूचित होते. जेव्हा ते संहार करतात, तेव्हा त्यांच्या कपाळावरील तिसरा अग्निमय डोळा उघडतो .७वी शतक मध्ये बादामी चालुक्य राजवंशाच्या काळात पुलकेशी द्वितीय यांच्या काळात छोट्या मंदिर स्वरूपात बांधले गेले.९व्या आणि १०व्या शतकातील शिलालेखांमध्ये विरुपाक्ष स्वामीचा उल्लेख आढळतो.
चालुक्य आणि होयसळ काळात (८वे ते १४वे शतक) काही जोडणी आणि विस्तार झाले. यात उप-मंदिरे, मंडप आणि काही संरचना समाविष्ट आहेत.
मंदिर सुरुवातीला फक्त एक छोटे पूजा स्थळ होते, ज्याभोवती पंपा देवी यांचीही पूजा होत असे.१५ व्या शतकात देवराय आणि कृष्णदेवराय यांच्याकडून मंदिर विस्तार झाला .
कन्नड भाषेत पंपा → हम्पा → हम्पे झाले. इंग्रजीत Hampi म्हणून प्रसिद्ध.
हम्पी ही किष्किंधा वानर राज्य मानली जाते. येथे बाली-सुग्रीव,अंजनाद्री डोंगर हनुमान जन्मस्थळ यांच्याशी संबंधित स्थळे आहेत .
**ऐतिहासिक काळ
विजयनगर साम्राज्याआधी इथे विविध राजवटी होत्या
मौर्य साम्राज्य अशोक काळ, हा तिसरे शतक ई.पू.बेळगाव जिल्ह्यात होते अशोकाच्या शिलालेखांचे पुरावे मिळाले आहेत, म्हणजे हम्पीचा परिसर मौर्य साम्राज्यात समाविष्ट होता.
मध्ययुगीन काळ काळात
*बदामी चालुक्य (६–८वे शतक)-येथे पंपापुर म्हणून उल्लेख.
*कल्याण चालुक्य (१०वे शतक)-धार्मिक आणि शैक्षणिक केंद्र म्हणून विकसित. विरुपाक्ष मंदिराला जमीन दान दिल्याचे शिलालेख.
*होयसळ साम्राज्य (१२वे–१४वे शतक)-हम्पीला दुसरे राजवाडे म्हणून वापर. एका होयसळ राजाला हम्पेय ओडेय (हम्पीचा स्वामी) म्हटले जाते. दुर्गा, हम्पादेवी आणि शिव मंदिरे बांधली.
*कंपिली राज्य (१४वे शतक सुरुवात)-तुंगभद्रा नदीजवळील छोटेसे स्वतंत्र हिंदू राज्य होते.
तिकडे उत्तर भारतात परकीय आक्रमणांचा जोर १००१-१४३० पर्यंत हाहाकार माजवत होता .
इ.स. १००१ मध्ये, त्यांचे महान नेते गझनी महमूद यांच्या नेतृत्वाखाली मुहम्मदींनी वायव्य सीमेवरून भारतात पहिले आक्रमण केले. त्यांनी प्रथम पंजाबच्या मैदानी प्रदेशावर, नंतर मुलतानवर आणि त्यानंतर इतर ठिकाणी आक्रमण केले. वर्षानुवर्षे ते पुढे सरकत आणि पुन्हा मागे हटत असत
* १०२१ मध्ये ते कलिंग येथे होते.१०२३ मध्ये काठियावाडमध्ये.परंतु कोणत्याही परिस्थितीत ते देशावर आपले पाय घट्ट रोवू शकले नाहीत. तथापि, त्यानंतर एकापाठोपाठ एक आक्रमणे झाली आणि दोन शतकांनंतर मुहम्मदी दिल्लीत दृढपणे आणि कायमस्वरूपी स्थापित झाले. एकापाठोपाठ एक युद्धे होत गेली आणि त्या काळापासून उत्तर भारताला विश्रांती मिळाली नाही.
*तेराव्या शतकाच्या अखेरीस मुहम्मदींनी दक्षिणेकडे दख्खनच्या दिशेने पुढे सरकण्यास सुरुवात केली. १२९३ मध्ये दिल्लीच्या राजाचा पुतण्या अलाउद्दीन खिलजीने देवगिरी जिंकली. चार वर्षांनंतर गुजरातवर हल्ला झाला. १३०३ मध्ये वारंगल जिंकण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
*१३०६ मध्ये देवगिरीवर नवीन मोहीम काढण्यात आली. १३०९ मध्ये प्रसिद्ध सेनापती मलिक काफूरने प्रचंड सैन्यासह दख्खनमध्ये प्रवेश केला आणि वारंगल जिंकले. १३१० मध्ये होयसळ बल्लळांची जुनी राजधानी द्वारसमुद्र ताब्यात घेण्यात आली आणि मलिक काफूर मलबार किनाऱ्यावर गेला जिथे त्याने एक मशीद बांधली आणि नंतर प्रचंड लूट घेऊन आपल्या स्वामीकडे परत आला.
*१३१२ मध्ये पुन्हा लढाई झाली. सहा वर्षांनंतर दिल्लीच्या मुबारकाने देवगिरीवर स्वारी केली आणि तेथील दुर्दैवी राजकुमार हरिपाला देव याला निर्दयपणे जिवंतपणी सोलून काढले व त्याचे शीर स्वतःच्याच शहराच्या वेशीवर उभारले. १३२३ मध्ये वारंगलचा पाडाव झाला.
विंध्य पर्वतरांगांपर्यंतचा संपूर्ण उत्तर भारत मुस्लिमांच्या घट्ट अधिपत्याखाली होता, तर त्याच धर्माच्या अनुयायांनी दख्खन पादाक्रांत केले होते आणि दक्षिणेलाही त्याच भवितव्याची धमकी देत होते. कृष्णा नदीच्या दक्षिणेकडील संपूर्ण प्रदेश अजूनही हिंदूंच्या वर्चस्वाखाली होता,
*१३२५ मध्ये दिल्लीच्या मुहम्मद तघलकच्या राज्यारोहणाने परिस्थिती आणखीच बिघडली. त्याच्या विलक्षण कारवायांच्या अद्भुत कथा द्वीपकल्पातील रहिवाशांमध्ये पसरल्या होत्या आणि त्याची असहिष्णुता, महत्त्वाकांक्षा व क्रूरता यांना जणू काही सीमाच उरली नव्हती.हिंदू प्रांतांचा विनाश आणि विध्वंस; त्यांच्या प्राचीन राजघराण्यांचा नाश, त्यांच्या धर्माचा, त्यांच्या मंदिरांचा, त्यांच्या शहरांचा विध्वंस. दक्षिणेकडील रहिवाशांना सर्वात प्रिय असलेले सर्व काही पतनाच्या उंबरठ्यावर डगमगत असल्याचे दिसत होते.
***अचानक, सुमारे इसवी सन १३४४ च्या सुमारास, परकीय आक्रमणांच्या या लाटेला आळा बसला आणि त्यानंतर विरोधाची एक भक्कम भिंत उभी राहिली; आणि २५० वर्षांसाठी दक्षिण भारत वाचला.***
हा अडथळा लहान हिंदू राज्यांच्या एकत्रित प्रयत्नांमुळे निर्माण झाला होता .त्यांपैकी दोन, वारंगल आणि द्वारसमुद्र, आधीच पराभूत झाल्यामुळे बहुधा फारसा आत्मविश्वास नसलेली होती. आणि तिसरे म्हणजे अनेगुंडीचे छोटेसे संस्थान. ही भक्कम भिंत म्हणजे अनेगुंडीचे विजयनगरच्या महान साम्राज्यात झालेले रूपांतर. या घराण्याच्या राजांपुढे दक्षिणेकडील सर्व राष्ट्रे शरण गेली.
मध्यभागी तुंगभद्रा नदीच्या उत्तर तीरावर, सुमारे १३३० साली अनेगुंडी नावाचे एक तटबंदीयुक्त शहर होते, जे आपल्या इतिहासातील 'नागुंडीम' म्हणून ओळखले जाते. हे शहर परिसरातील एका लहानशा राज्याच्या मालकीच्या सरदारांच्या कुटुंबाचे निवासस्थान होते. त्यांनी पूर्वीच्या काळात,त्या प्रदेशाला व्यापणाऱ्या ग्रॅनाइटच्या उंच टेकड्यांचा फायदा घेऊन, नदीच्या काठावर एक मजबूत किल्ला बांधला होता. अनेक मैलांच्या परिसरात नदी कुठेही ओलांडता येत नसली तरी, ती वर्षभरातील सर्व ऋतूंमध्ये वाहत्या पाण्याने भरलेली असायची आणि पुराच्या वेळी तिच्या अरुंद पात्रातून एक खवळलेला, वेगाने वाहणारा प्रवाह तयार व्हायचा, ज्यात अनेक ठिकाणी धोकादायक धबधबे होते. परंतु ते बहुधा होयसाला बल्लालांचे मांडलिक असावेत.
नुनिझच्या इतिवृत्तात विजयनगरच्या सम्राटांनी नंतर इतकी व्यापक झालेली सत्ता कशी मिळवण्यास सुरुवात केली याचे निश्चित वर्णन आहे.
त्याच्या मते, दिल्लीच्या मुहम्मद तघलकने गुजरात जिंकल्यानंतर, दखन बालाघाट, म्हणजेच पश्चिम घाटाच्या वरील उंच प्रदेशातून दक्षिणेकडे कूच केली आणि १३३६ सालाच्या थोडे आधी अनेगुंडी शहर आणि किल्ला ताब्यात घेतला. तेथील प्रमुखाला त्याच्या कुटुंबातील सर्व सदस्यांसह ठार मारण्यात आले. एका प्रतिनिधीमार्फत या प्रदेशावर राज्य करण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केल्यानंतर, मुहम्मदने राज्याच्या प्रमुखपदी बढती दिली.
नुनिझ ज्याला 'देवा राया' किंवा 'हरिहर देव पहिला' यावरून 'देवराव' म्हणतात, त्या व्यक्तीला प्रमुखपदी बसवले. या नवीन प्रमुखाने महान धर्मशिक्षक माधव यांच्या मदतीने, अनेगुंडीच्या समोर नदीच्या दक्षिण तीरावर विजयनगर शहराची स्थापना केली आणि तेथे आपले निवासस्थान बनवले. त्याने शहाणपणाने असा विचार केला की, आपल्या आणि सतत हल्ले करणाऱ्या मुस्लिमांच्या मध्ये नदीला ठेवल्यास, तो स्वतःला आणि आपल्या लोकांना पूर्वीपेक्षा अधिक सुरक्षित स्थितीत स्थापित करू शकेल. त्याच्यानंतर 'बुकाराओ' (बुक्का) नावाचा एक व्यक्ती गादीवर आला, ज्याने सदतीस वर्षे राज्य केले आणि त्यानंतरचा राजा त्याचा मुलगा, 'पुरोयेरे देव' (हरिहर देव दुसरा) होता.
हरिहर पहिला आणि बुक्का हे पहिले दोन राजे होते आणि ते भाऊ होते. इब्न बतूता, जो १३३३ ते १३४२ पर्यंत भारतात होता, असे नमूद करतो की त्याच्या काळातही पश्चिम किनारपट्टीवरील एक मुस्लिम सरदार हरिहर प्रथम याच्या अधिपत्याखाली होता, ज्याला तो 'हरैब' किंवा 'हरिब' म्हणतो, जे राजाच्या नावाचे दुसरे रूप 'हरियप्पा' वरून आले आहे; तर शंभर वर्षांनंतर, पर्शियाचा राजदूत अब्दुर रज्जाक आपल्याला सांगतो की, विजयनगरचा राजा तेव्हा संपूर्ण दक्षिण भारताचा, एका समुद्रापासून दुसऱ्या समुद्रापर्यंत आणि दख्खनपासून केप कोमोरिनपर्यंत स्वामी होता
जुनी दक्षिणेकडील राज्ये सर्वसाधारणपणे नवीन राजेशाहीच्या शासनाला शांततेने शरण गेली असे दिसतेआणि अशाप्रकारे झपाट्याने ते छोटे राज्य एका साम्राज्यात रूपांतरित झाले आणि त्या राज्याचा विस्तार होऊन त्याचे साम्राज्य बनले. मुहम्मदी लोकांमध्ये झालेल्या यादवी युद्ध आणि बंडांमुळे हरिहरा आणि बुक्का यांना त्यांच्या कार्यात मदत झाली.
*मुहम्मद तघलाकच्या जुलूम आणि अत्याचारांना कंटाळून १३४७ मध्ये दखान लोकांनी बंड केले आणि काही काळासाठी बहमनींचे स्वतंत्र राज्य भक्कमपणे स्थापित झाले.
**एके दिवशी तो राया -राजा तुंगभद्रा नदीच्या दक्षिणेकडील डोंगरांमध्ये शिकार करत होता. तेव्हा एक ससा त्याच्या कुत्र्यांपासून पळण्याऐवजी उलट त्यांच्यावर धावून गेला आणि त्यांना चावू लागला. हा चमत्कार पाहून राजा आश्चर्यचकित झाला.
शिकार सोडून तो ध्यानमग्न अवस्थेत घरी परतत असताना, नदीकिनारी त्याची भेट माधवाचार्य/विद्यारण ऋषींशी झाली.
विद्यारण्य स्वामींनी राजाला सल्ला दिला की, याच ठिकाणी एक शहर वसवा. राजाने त्यांचा सल्ला मानला. त्याच दिवशी त्याने घरांचे बांधकाम सुरू केले आणि शहराभोवती कुंपण घातले. नंतर तो अनेगुंडी सोडून नवीन शहरात राहायला गेला. लवकरच हे शहर लोकांनी भरले.
राजाने या नवीन शहराचे नाव विद्याजुन ठेवले, कारण ज्या तपस्व्याने शहर बांधण्याचा सल्ला दिला होता, तो स्वतःला असे म्हणवत असे.
अशा प्रकारे, इ.स. १३३६ च्या सुमारास हम्पीतील विजयनगर या महान शहराचा उदय झाला, जे पुढे जगप्रसिद्ध आणि अत्यंत भव्य ठरले.
इतर नावे:विजयनगर -विजयाचे शहर,विद्यानगर -ज्ञानाचे शहर विद्यारण्य स्वामींमुळे. भास्कर क्षेत्र, हम्पे.
संदर्भ-Robert Sewell -“A Forgotten Empire: Vijayanagar – A Contribution to the History of India”
