बखर + दप्तर + शकावळी + परकीय वर्णने + पत्रे यांचा एकत्र वापर करून इतिहासकार संतुलित इतिहास लिहितात. बखर-दप्तर हे मुख्य मराठी स्रोत आहेत तर परकीय घटना लेख हे बाह्य दृष्टिकोन देतात.
Foreign Biographies of Shivaji (Extracts and Documents relating to Maratha History, Vol. II) पुस्तक याचे लेखक सुरेंद्रनाथ सेन जे कलकत्ता विद्यापीठातील इतिहासाचे लेक्चरर होते. त्यांनी मराठा इतिहासावर अनेक महत्त्वाचे ग्रंथ लिहिले.
पुस्तकाची पहिली आवृत्ती १९२७ तर दुसरी सुधारित आवृत्ती १९५४/१९५८ दरम्यान प्रसिद्ध झाली.
हे पुस्तक मराठा इतिहास संशोधनातील एक महत्त्वाचे संदर्भग्रंथ आहे. यात शिवाजी महाराजांच्या जीवनावरील परकीय लेखकांच्या मूळ लेखनांचे इंग्रजी अनुवाद एकत्रित केले आहेत.अशा मराठा इतिहासातील महत्वाच्या पुस्तकाचा मराठी अनुवाद रोहित पवार यांनी केला आहे -फॉरेन बायोग्राफीज ऑफ राजा शिवछत्रपती.जे पुस्तक मी नुकतेच वाचले आहे .
रोहित पवार यांनी सुरेंद्रनाथ सेन यांच्या इंग्रजी अनुवादाचा मराठीत अनुवाद केला आहे. यात शिवाजी महाराजांच्या जीवनावरील परकीय विशेषतः युरोपियन लेखकांच्या मूळ लेखनांचे इंग्रजीतून मराठीत अनुवाद समाविष्ट आहेत:
यात परकीय प्रवासी ,वखारीत युरोपीय कर्मचारी यांनी शिवाजी महाराजांच्या काळात काहींनी नंतर अभ्यासांतर्गत वर्णने लिहिलेली आहेत.
कोस्मी द ग्वार्ड (पोर्तुगीज) :शिवाजींचे पहिले व्यवस्थित चरित्र.
जॉन थिवेनो (फ्रेंच).
बार्थेलेमी कारे (फ्रेंच) :इतिहास आणि त्याचा दुसरा भाग.
फ्रांस्वा मार्टिन (फ्रेंच) :कर्नाटक मोहीम.
फ्रांस्वा व्हॅलेंटाइन (डच) : सुरत शहराचे वर्णन.
डच रेकॉर्ड्स आणि इंग्रजी दूतावास संबंधी निवडक दस्तऐवज.
सुरेंद्रनाथ सेन यांनी या सर्व स्रोतांना एकत्र करून इंग्रजी अनुवाद केला होता. रोहित पवार यांनी तो मराठी वाचकांसाठी सोपा आणि उपलब्ध केला आहे.
हे काही युरोपियन व्यापारासाठी या देशात येत असल्याने अनेकदा जहाज -जहाजावरील मालाला -वखारीला परवानगी यावर अधिक वाचायला मिळते .सुरतची लूट ,महाराजांची कनार्टक मोहीम याविषयी खूप नवी माहिती मिळते.
Vida e Acçoens do famoso e felicissimo Sevagy हे कोस्मी द ग्वार्ड (पोर्तुगीज) लिखित पुस्तक शिवाजी महाराजांचे पहिले व्यवस्थित चरित्र मानले जाते. युरोपियन लेखकांपैकी पहिला लेखक ज्याने शिवाजींच्या संपूर्ण जीवनावर एकात्मिक पुस्तक लिहिले.शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर १६९५ ला हे पुस्तक लिहीले जे १७३० ला लिस्बन, पोर्तुगालमध्ये प्रकाशित झाले.हे लेखन शिवाजी महाराजांना युरोपियन जगात ओळख करून देण्यात महत्त्वाचे ठरले.या पुस्तकाचा संपूर्ण जवळपास १००-११० पानांत येथे दिला आहे .शिवाजीं महाराजांच्या धैर्य, न्याय आणि प्रजाभिमान यांचे उत्साही वर्णन करते.
जॉन थिवेनो हे १७व्या शतकातील एक शिक्षित फ्रेंच जगप्रवासी होते. त्यांनी शिवाजी महाराजांना “छोटे उंचीचे, पिवळसर वर्णाचे, तेजस्वी डोळ्यांचे आणि बुद्धिमान” असे वर्णन केले. त्यांचे लेखन The Travels of Monsieur de Thévenot into the Levant शिवाजींच्या उदयकाळातील बाह्य दृष्टिकोन देते, पण पूर्ण अचूक नाही.थिवेनो हे १० जानेवारी १६६६ रोजी सुरत बंदरात पोहोचले. त्यांनी शिवाजी महाराजांच्या सुरत लुटीचे (६ जानेवारी १६६४) थोडक्यात पण रोचक वर्णन केले आहे.थिवेनो यांच्या मते, शिवाजी महाराजांनी एका विश्वासू मुगल अधिकाऱ्याच्या मदतीने रात्री शाइस्ताखानच्या खोलीत घुसून हल्ला केला. या हल्ल्यात शाइस्ताखानचा मुलगा मारला गेला आणि एक मुलगी पळवून नेली गेली म्हणजेच सन्मानाने ठेवली. हा हल्ला मुगल सैन्यासाठी मोठा धक्का होता.
बार्थेलेमी कारे, उर्फ अब्बे कारे हा फ्रेंच धर्मगुरू प्रवासी, लेखक आणि फ्रेंच ईस्ट इंडिया कंपनीशी संबंधित. होता .तो सुरत, गोवा, बीजापूर, राजापूर, दामण इ. ठिकाणी फिरला. त्याने शिवाजी महाराज आणि संभाजी राजे यांना प्रत्यक्ष भेटले असल्याचे उल्लेख आहेत.कारे यांनी अफझलखान वधाचे वर्णन आपल्या पुस्तकाच्या दुसऱ्या भागात (Sequel to the History of Seva-Gy / Suite de l’Histoire de Seva-gy) केले आहे. हे त्यांच्या पहिल्या भारत भेटीनंतर (१६७१ नंतर) गोळा केलेल्या माहितीवर आधारित आहे.अफझलखानच्या मृत्यूची बातमी पसरताच विजापूर सैन्यात भय आणि गोंधळ पसरला. शिवाजी महाराजांनी अफझलखानचे डोके कापून विजयाचे प्रतीक म्हणून दाखवले.या यशाने शिवाजी महाराजांची शक्ती आणि प्रतिष्ठा मोठ्या प्रमाणात वाढली. विजापूरच्या सैन्याला मोठा धक्का बसला आणि शिवाजींच्या स्वराज्याच्या पायाभरणीला बळकटी आली.
फ्रांस्वा मार्टिन यांचे कर्नाटक मोहिमेचे वर्णन- Memoirs चा "The Karnatak Expedition" शिवाजी महाराजांच्या दक्षिण दिग्विजयाचे बाह्य आणि तटस्थ नसलेले पण मौल्यवान चित्र देते. ते शिवाजींच्या यशस्वी मोहिमी, जिंजी किल्ला, पाँडिचेरीशी संबंध आणि प्रशासन यावर प्रकाश टाकते, पण मराठा सैन्याच्या “क्रूरते”वर भर देते.
मार्टिन यांनी पाँडिचेरीजवळील घटनांचे दैनंदिन स्वरूपात वर्णन केले आहे. त्यांच्या नजरेतून मुख्य मुद्दे:
मराठा सैन्याची क्रूरता: शिवाजी महाराजांच्या सैन्याने कर्नाटकातील गावे, शेतं आणि शहरं लुटली. अनेक ठिकाणी आग लावली, लोकांना मारले किंवा पळवले. मार्टिन लिहितात की, मराठा सैन्य आले की “देश हाडापासून सोलला गेला” (peeled to the bones) असे दिसत असे. एक महिन्यानंतरही धूर निघत असल्याचे त्यांनी पाहिले.
शिवाजी महाराजांच्या सैन्याने पाँडिचेरीला घेरले. फ्रेंच लोकांना भीती वाटली. मार्टिन यांनी शिवाजींकडे दूत पाठवला दूताने तीन वेळा शिवाजींची भेट घेतली.
पहिली भेट: फ्रेंचांवरच्या तक्रारी (वल्दौर किल्ला घेणे, गोलकोंडा जहाज पकडणे).
दुसरी भेट: शिवाजींनी फ्रेंचांना तटस्थ राहण्याची सूचना दिली. वेल्लोर किल्ला घेण्यास मदत मागितली, पण फ्रेंचांनी नकार दिला.
तिसरी भेट: शिवाजींनी फर्मान पाठवले “फ्रेंच तटस्थ राहिले तर पाँडिचेरी सुरक्षित राहील, अन्यथा राजापूर आणि पाँडिचेरी दोन्ही ठिकाणाहून हाकलले जातील.”
शिवाजींनी जिंजी किल्ला जिंकला. मार्टिन यांनी किल्ल्याचे आकारमान आणि मजबुतीचे वर्णन केले. शिवाजींनी किल्ल्याचा काही भाग पाडण्याचे आणि नवीन किल्लेबंदी करण्याचे आदेश दिले.
शेर खान लोदी याला शिवाजींनी पराभूत केले. तो फ्रेंचांचा मित्र होता, तसेच त्याच्याकडे कर्जाऊ रक्कम येणे बाकी होते त्यामुळे मार्टिन चिंतित होते.
प्रशासन: शिवाजी महाराजांनी जिंकलेल्या प्रदेशात ताबडतोब हवलदार आणि सुभेदार नेमले. यावरून मार्टिन यांना वाटले की, शिवाजी हे प्रदेश कायमचे ठेवण्याचा विचार करत आहेत
मार्टिन शिवाजी महाराजांना “बुद्धिमान रणनीतिकार” म्हणून मान्यता देतात, पण त्यांच्या सैन्याला “निर्दयी लुटारू” म्हणून निंदा करतात. त्यांना मराठा प्रशासन “अत्याचारी” वाटले.
फ्रांस्वा व्हॅलेंटाइन-Oud en Nieuw Oost-Indiën (Old and New East-Indies) हा १७२४-१७२६ मध्ये ८ खंडांत प्रकाशित. हे एक विशाल संकलन आहे ज्यात डच ईस्ट इंडिया कंपनी (VOC) चा इतिहास, भूगोल, नकाशे, चित्रे, वनस्पती-प्राणी आणि भारत-आशियातील वर्णने आहेत.सुरतेची पहिली लूट (१६६४) किंवा दुसरी लूट (१६७०) याविषयक यात विस्तृत वर्णने आहेत.व्हॅलेंटाइन यांच्या मते, १६७० च्या दुसऱ्या लुटीत शिवाजी महाराजांनी ३ दिवस सुरत शहर निवांत लुटले. युरोपियन कारखान्यांना अभय दिले, पण मुगल आणि स्थानिक श्रीमंत व्यापाऱ्यांची मोठ्या प्रमाणात लूट केली. ही लूट मुगल साम्राज्यासाठी अपमानजनक आणि डच व्यापारासाठी हानीकारक ठरली.
इंग्रजी दूतावास English Embassies to the Court of Shivaji हे इंग्रजी ईस्ट इंडिया कंपनी च्या Bombay, Surat, Rajapur इ. फॅक्टरींच्या पत्रे, डायरी आणि रिपोर्ट्सचे निवडक भाग आहेत.
हेनरी ऑक्सेंडेन १६७४ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या रायगडावरील राजाभिषेक (६ जून १६७४) वेळी ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे प्रतिनिधी म्हणून हेनरी ऑक्सेंडेन हजर होते. ते या सोहळ्यात उपस्थित असलेले एकमेव ब्रिटिश अधिकारी होते. ते २२ मे १६७४ रोजी रायगडावर पोहोचले आणि १३ जूनपर्यंत तेथे राहिले. त्यांनी या काळातील घटनांचे विस्तृत डायरी स्वरूपात वर्णन केले आहे, ज्यात राजाभिषेक सोहळ्याचे काही तपशील आहेत.
राजाभिषेकानंतर २६ मे रोजी ऑक्सेंडेन यांना शिवाजी महाराजांशी भेट झाली. महाराजांनी त्यांना सांगितले की, इंग्रज कंपनीचे व्यापारी त्यांच्या राज्यात मुक्तपणे व्यापार करू शकतात. ऑक्सेंडेन यांनी या भेटीचे वर्णन मुंबईला पाठवलेल्या पत्रांमध्ये केले आहे.
Stephen Ustick, Nicholls, Oxinden इ. दूत आणि तोफा-दारूगोळा खरेदीचा प्रयत्न करत होते .
राजाभिषेकाच्या आसपास आणि आधीच्या काळात ईस्ट इंडिया कंपनीने शिवाजी महाराजांशी व्यापारी आणि राजकीय संबंध प्रस्थापित करण्यासाठी अनेक दूत पाठवले होते. यामागील मुख्य कारण होते.
राजापूर लूट (१६६० च्या दशकात) झालेल्या ब्रिटिश कारखान्याच्या नुकसानीबद्दल भरपाई मिळवणे.
शिवाजी महाराजांना तोफा, दारूगोळा आणि युद्धसामग्री विकणे किंवा पुरवणे, ज्यामुळे कंपनीला नफा मिळावा आणि संबंध दृढ व्हावेत.
क्रमानुसार दूत-
Stephen Ustick (लेफ्टनंट) १६७१ च्या आसपास शिवाजी महाराजांकडे पाठवला गेला. राजापूर नुकसानीबद्दल चर्चा आणि शस्त्रास्त्रांच्या मुद्द्यावर बोलणे.
Nicholls त्यानंतर पाठवला गेला, मुख्यतः राजापूर आणि हुबळी येथील नुकसानीबद्दल वाटाघाटी करण्यासाठी.
Henry Oxenden १६७४ मध्ये राजाभिषेकाच्या वेळी मुख्य दूत म्हणून गेले. ते व्यापाराच्या स्वातंत्र्याबाबत चर्चा करत होते. शिवाजी महाराज शस्त्रसामग्री खरेदी करू इच्छित होते, पण राजापूर प्रकरण पूर्णपणे सोडवले गेले नाही.
या दूतांच्या माध्यमातून कंपनीने मैत्रीपूर्ण संबंध प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न केला, ज्यात शस्त्र पुरवठा हा एक महत्त्वाचा भाग होता. मात्र, पूर्ण सहमती झाली नाही; शिवाजी महाराजांनी राजापूरची भरपाई दिली नाही, तरी व्यापाराच्या काही सवलती मिळाल्या.
हे संबंध मुख्यतः व्यापारी हित साधण्यासाठी होते. शिवाजी महाराज स्वतंत्र हिंदवी स्वराज्याची स्थापना करत असताना, इंग्रज कंपनीने त्यांच्याशी संतुलित संबंध ठेवण्याचा प्रयत्न केला. ऑक्सेंडेन यांचे डायरी आणि कंपनीचे रेकॉर्ड्स हे या काळातील महत्त्वाचे स्रोत आहेत.
.jpeg)
.jpeg)
.jpeg)
.jpeg)
.jpeg)
.jpeg)
