दीपावली आणि #पणती #लक्षलक्षदीपउजळले
“कार्तिक महिन्याचा पहिला दिवस, म्हणजे अमावास्या, जेव्हा सूर्य तुळ राशीत प्रवेश करतो, त्याला दिबाली म्हणतात.
त्या दिवशी लोक आंघोळ करतात, उत्सवी वस्त्रे घालतात, एकमेकांना पान-सुपारी देतात; ते मंदिरांना जातात, दान देतात आणि दुपारपर्यंत आनंदाने खेळतात-गातात.
रात्री ते सर्वत्र मोठ्या प्रमाणात दिवे लावतात, इतके की हवा पूर्णपणे प्रकाशमान होते.
या सणाचे कारण असे आहे की वासुदेवाची पत्नी लक्ष्मी या दिवशी वर्षातून एकदा बलीला (विरोचनाचा पुत्र) सातव्या पृथ्वीतून मुक्त करते. म्हणून या सणाला बलिराज्य असेही म्हणतात.”
हे वर्णन सुमारे १०३० सालाचे आहे. अल-बिरूनीने ते उत्तर भारतात पाहिलेल्या/ऐकलेल्या प्रथेवरून लिहिले आहे.
अल-बिरूनी हे ११व्या शतकातील महान पर्शियन विद्वान, गणितज्ञ, खगोलशास्त्रज्ञ आणि इतिहासकार होते. त्यांनी सुमारे १०३० साली “तहकीक मा लि-ल-हिंद” हा ग्रंथ लिहिला. याला इंग्रजीत Alberuni’s India म्हणतात.या ग्रंथाचा प्रसिद्ध इंग्रजी अनुवाद Edward C. Sachau यांनी केला (१८८८/१९१०). हा अनुवाद दोन खंडांत उपलब्ध आहे आणि आजही मानक मानला जातो.या ग्रंथात अल-बिरूनी यांनी भारतातील धर्म, तत्त्वज्ञान, साहित्य, भूगोल, खगोलशास्त्र, रीतिरिवाज, कायदे आणि सण-उत्सवांचे सविस्तर वर्णन केले आहे. त्यांनी संस्कृत शिकून थेट ब्राह्मण पंडितांकडून माहिती घेतली आणि शक्य तितके वस्तुनिष्ठ राहण्याचा प्रयत्न केला.
दिवाळी हा प्रकाश, समृद्धी, नूतनीकरण आणि सांस्कृतिक स्मृतींचा सण आहे.
या विषयावर सर्वात महत्त्वाचे संशोधन परशुराम कृष्ण गोडे (P.K. Gode) यांनी केले. १९४५ मध्ये त्यांनी *Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute* मध्ये “Studies in the History of Hindu Festivals—Some Notes on the History of Divālī Festival” हा विस्तृत शोधनिबंध प्रकाशित केला. नंतर तो Studies in Indian Cultural History या ग्रंथातही समाविष्ट करण्यात आला. गोडे यांनी उपलब्ध सर्व लिखित पुराव्यांची कालगणना करून दिवाळीची उत्क्रांती दाखवली.
गोडे यांनी सर्वात जुना उल्लेख वात्स्यायनाच्या कामसूत्रात सापडलेल्या “यक्षरात्रि” या उत्सवाचा मानला. यक्षरात्रि म्हणजे यक्षांची रात्र. यक्ष हे कुबेराचे सेवक मानले जातात आणि संपत्तीशी संबंधित आहेत. या रात्री फासे खेळणे, आनंदोत्सव करणे आणि दिवे लावणे यांचा समावेश होता. नंतर ११व्या-१२व्या शतकातील जैन विद्वान हेमचंद्र यांनी आपल्या देशीनाममाला मध्ये यक्षरात्रि म्हणजेच दीपावली किंवा दीपमालिका असे स्पष्ट समीकरण केले. गोडे यांनी या नंतरच्या व्याख्यांवर आधारित यक्षरात्रि हा दिवाळीचा एक महत्त्वाचा पूर्वज असल्याचे सिद्ध केले.
सातव्या शतकात हर्षवर्धनाच्या नागानंद नाटकात “दीपप्रतिपदुत्सव” चा स्पष्ट उल्लेख येतो. त्यात दिवे लावणे आणि नवविवाहित जोडप्यांना भेटवस्तू देण्याची प्रथा सांगितली आहे. नीलमत पुराणात (काश्मीर) “सुखसुप्तिका” किंवा “दीपमाला” म्हणून या सणाचे वर्णन आहे. आदित्य पुराण, पद्मपुराण, भविष्योत्तर पुराण, स्कंदपुराण, कालिकापुराण आणि ब्रह्मवैवर्त पुराणातही दीपोत्सव, लक्ष्मीपूजा, यमपूजा आणि शिव-पार्वतीचा फासे खेळण्याचा प्रसंग आढळतो. नवव्या शतकातील राजशेखराच्या काव्यमीमांसा मध्ये “दीपमालिका” म्हणून घरे स्वच्छ करणे आणि दिवे लावणे यांचा उल्लेख आहे.
शिलालेखीय पुराव्यांमध्ये १११९ सालाचा कन्नड शिलालेख महत्त्वाचा आहे. पश्चिम चालुक्य राजा त्रिभुवनमल्ल विक्रमादित्य सहाव्याच्या काळात दीपावळी सणानिमित्त मंदिरास देणगी दिल्याचा उल्लेख त्यात आहे.
जैन धर्मात दीपावलीला फार वेगळे आणि खोल आध्यात्मिक महत्त्व आहे. जैन परंपरेनुसार, कार्तिक महिन्याच्या अमावास्येला भगवान महावीर (२४वे तीर्थंकर) यांनी बिहारमधील पावापुरी येथे निर्वाण प्राप्त केले. ज्ञानाचा प्रकाश निघून गेल्यामुळे त्या रात्री राजे आणि लोकांनी दिवे लावले, आणि त्यामुळे या सणाला “दीपालिका” किंवा दीपावली असे नाव पडले. जैन ग्रंथात, विशेषतः आचार्य जिनसेनांनी लिहिलेल्या हरिवंश पुराण मध्ये या घटनेचा उल्लेख सापडतो. दुसऱ्या दिवशी, म्हणजे कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला, महावीरांचे प्रमुख शिष्य गौतम स्वामी यांना केवलज्ञान प्राप्त झाले, आणि तो दिवस जैन नववर्ष म्हणून साजरा केला जातो. अशा प्रकारे जैन धर्मात दीपावली हा केवळ प्रकाशाचा सण नसून ज्ञानाचा, निर्वाणाचा आणि नूतनीकरणाचा दिवस मानला जातो.
गोडे यांनी या सर्व पुराव्यांना एकत्र करून दाखवले की दिवाळी हा एकाच कथेचा सण नसून अनेक सांस्कृतिक स्तरांचा संगम आहे. तो ऋतुबदलाचा, खरीप पिकाच्या कापणीचा, नवीन वर्षाच्या प्रारंभाचा आणि प्रकाशाच्या विजयाचा सण आहे. पणती या छोट्या मातीच्या दिव्यातूनच हा सगळा प्रकाश फुलतो. हडप्पा काळापासून चालत आलेली ही पणती आजही दिवाळीच्या रात्री घरोघरी पेटते आणि आपल्याला आपल्या पूर्वजांशी जोडते.
दिवाळी सणाच्या केंद्रस्थानी असते ती छोटीशी मातीची पणती. पणती म्हणजे फक्त दिवा नाही; ती हजारो वर्षांच्या मानव संस्कृतीची साक्ष आहे. मराठीत “पणती” हा शब्द आजही घरोघरी रुळलेला आहे. या शब्दाचा उगम कसा झाला, तिचा आकार कसा विकसित झाला आणि दीपावलीशी तिचा संबंध कसा जुळला, हे सगळे एकत्र पाहिले तर दिवाळीचे खरे रूप समोर येते.
“पणती” हा शब्द मूळतः दक्षिण भारतीय भाषांशी संबंधित आहे. जुने कन्नड “हणटे” आणि तमिल-मल्याळममधील “पंतम” किंवा “पंताम्” या शब्दांपासून तो आला असावा. मराठीत तो “पणती” किंवा “पंती” म्हणून रूढ झाला. मोलस्वर्थच्या मराठी-इंग्रजी शब्दकोशात आणि दाते यांच्या महाराष्ट्र शब्दकोशातही या शब्दाचा उल्लेख सापडतो. मूलतः हा शब्द मातीच्या त्या छोट्या पात्रासाठी वापरला जात असे, ज्यात तेल ओतून वात ठेवून प्रकाश निर्माण केला जात असे. आजही महाराष्ट्रात दिवाळीच्या वेळी मातीच्या पणत्यांची मागणी वाढते, कारण त्यात एक प्रकारची पारंपरिक उब आणि पवित्रता जाणवते.
पणतीचा इतिहास फार जुना आहे. हडप्पा संस्कृतीत (सुमारे ३३०० ते १८०० BCE) मातीच्या छोट्या दिव्यांचे अवशेष सापडले आहेत. त्यांचा आकार आजच्या पणतीसारखाच होता – एक लहान वाटी आणि एका बाजूला नाक किंवा चोंचासारखा भाग. मुंबईच्या छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालयात असे अवशेष जतन करून ठेवले आहेत. नंतरच्या ताम्रपाषाण युगात आणि इंडो-रोमन व्यापाराच्या काळातही (तेर, अरिकामेडू इत्यादी ठिकाणी) अशाच प्रकारच्या मातीच्या दिव्यांचे पुरावे मिळाले आहेत. यातून स्पष्ट होते की प्रकाश निर्माण करण्याची ही पद्धत भारतात हजारो वर्षांपासून अस्तित्वात होती. दिवा हा केवळ अंधार दूर करण्याचे साधन नव्हता, तर तो शुभत्वाचे, संरक्षणाचे आणि देवांच्या स्वागताचे प्रतीक बनला होता.
दीपावली किंवा दिवाळी या शब्दाचा अर्थ “दीपांची रांग” किंवा “दीपांची माळ” असा होतो. संस्कृतमधील “दीप” आणि “आवली” किंवा “मालिका” या शब्दांपासून तो तयार झाला. हा सण फक्त एका कथेवर अवलंबून नाही. लोकप्रिय समजुतीनुसार तो रामाच्या अयोध्येतील पुनरागमनाशी जोडला जातो, पण रामायण किंवा तुलसीदासांच्या रामचरितमानसातही दीपावलीचा थेट उल्लेख आढळत नाही. याउलट, अनेक पुराणे, नाटके, कोशग्रंथ आणि शिलालेख या सणाचे विविध रूपे दाखवतात.
अशा प्रकारे पणती ही फक्त मातीची वस्तू नाही. ती आपल्या संस्कृतीची जिवंत साक्ष आहे. दिवाळीच्या निमित्ताने जेव्हा आपण पणती पेटवतो, तेव्हा आपण फक्त अंधार दूर करत नाही, तर हजारो वर्षांच्या प्रकाशाच्या परंपरेलाही नमन करतो.
---
**संदर्भसूची**
1. Gode, P.K. “Studies in the History of Hindu Festivals—Some Notes on the History of Divālī Festival (Between c. A.D. 50 and 1945).” *Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute*, Vol. 26, No. 3/4, 1945, pp. 216–262. (नंतर *Studies in Indian Cultural History*, Vol. 2 मध्ये पुनर्मुद्रित.)
2. वात्स्यायन. *कामसूत्र*. (यक्षरात्रि उल्लेख)
3. हेमचंद्र. *देशीनाममाला* (Deśīnāmamālā).
4. हर्षवर्धन. *नागानंद*.
5. *नीलमत पुराण*.
6. राजशेखर. *काव्यमीमांसा*.
7. अल-बिरूनी. *तहकीक-ए-हिंद* (Alberuni’s India), अनुवाद Edward C. Sachau.
8. मोलस्वर्थ, जे.टी. *A Dictionary, Marathi and English*. 1857.
9. दाते, यशवंत रामकृष्ण. *महाराष्ट्र शब्दकोश*.
10. छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालय (मुंबई) – हडप्पाकालीन मातीच्या दिव्यांचे संग्रह.
11. विविध पुरातत्त्व अहवाल (तेर, अरिकामेडू उत्खनन अहवाल).
12. १११९ CE चा कन्नड शिलालेख (Western Chalukya कालखंड).
