गंगाधरशिव –ऐहोळे

 #गंगाधरशिव – #रावणफाडी गुहा मंदिर, #ऐहोळे, कर्नाटक

रावणफाडीच्या एका शांत गुहेत, गंगाधर शिवाचे ते अद्भुत शिल्प एकाच शिळेत कोरले गेले आहे. हे शिल्प विकसित भारतीय वास्तुकलेचे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे. इ.स. ५५० च्या सुमारास चालुक्य राजवटीत बांधलेल्या या गुहा मंदिरात प्रवेश करताच, दरवाजालगतच्या डाव्या भिंतीवर हे भव्य शिल्प आपले स्वागत करते.

या शिल्पात भगवान शिव समभंग मुद्रेत उभे आहेत. गंगा स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळातून प्रवास करत असल्यामुळे तिला त्रिपथागामी असेही म्हटले जाते. ही घटना येथे नमस्कार मुद्रेत असलेल्या तीन एकसारख्या स्त्रियांच्या (गंगा, यमुना आणि सरस्वती) एकत्रीकरणातून भव्यपणे चित्रित केली आहे. महादेवाने आपल्या मस्तकावर उंचावून ही गंगा धरली आहे. त्यांनी जटा आणि अर्धचंद्राने बनलेला मुकुट परिधान केला आहे. त्यांच्या मस्तकाभोवती तेज कोरले आहे, जे चंद्रमौळीश्वरांच्या देवत्वाला अधोरेखित करते.

चतुर्भुज शिव विश्राममुद्रेत उभे आहेत. त्यांचा खालचा उजवा हात कट्यावलंबित मुद्रेत आहे, तर वरचा डावा हात चिन्मुद्रेत आहे. वरच्या दोन हातांनी ते आपल्या काही जटा हवेत उचलून वेगळ्या करून गंगेचा लहानसा अंश पृथ्वीवर सोडत आहेत. त्यांनी आपला पुढचा डावा हात मांडीवर ठेवला असून, त्यात त्यांनी उत्तरीय धारण केली आहे.

त्यांच्या धनुष्यासारख्या भुवयांच्या मधला तिसरा डोळा मिटलेला आहे आणि बाकीचे डोळे अर्धवट मिटलेले आहेत. विश्वाच्या कल्याणासाठी त्यांना गंगेचे असह्य ओझे आपल्या मस्तकावर वाहावे लागते. पण त्या प्रचंड दबावाखाली वाकण्याऐवजी, त्यांच्या चेहऱ्यावर आश्वासक हास्य आहे, कारण त्यांचे हे आणखी एक बलिदान पृथ्वीवरील प्रत्येक जीवनात चांगला बदल घडवून आणणार आहे.

डाव्या बाजूला महाराज भगीरथ एका पायावर उभे राहून कठोर तपश्चर्या करत आहेत. ते अत्यंत कृश (सडपातळ) दाखविले आहेत, जणू हाडांचा सापळा. भगीरथ इक्ष्वाकु वंशाचे (भगवान रामाचे पूर्वज) एक महान राजा होते. त्यांचे पूर्वज, राजा सागर यांचे साठ हजार पुत्र, कपिल मुनींच्या शापाने भस्म झाले होते. त्यांच्या आत्म्यांना मुक्ती मिळावी यासाठी गंगेचे पावित्र्य आवश्यक होते. म्हणून भगीरथाने हजारो वर्षे कठोर तप केले.प्रथम ब्रह्मदेवाची प्रसन्नता मिळवली, नंतर गंगेला पृथ्वीवर येण्यास राजी केले. पण गंगेच्या प्रचंड वेगाने पृथ्वी नष्ट होण्याची भीती असल्याने त्यांनी पुन्हा शिवाची आराधना केली. शिवांनी गंगेला आपल्या जटांत सामावून घेतले आणि हळूहळू पृथ्वीवर सोडले. म्हणून गंगेला भागीरथी असेही म्हटले जाते. या शिल्पात भगीरथाचे एकपाद तप आणि त्यांची अत्यंत कृश काया त्यांच्या कठोर तपश्चर्येचे आणि दृढनिश्चयाचे सशक्त प्रतीक आहे.

उजव्या बाजूला पार्वती उभी आहे. पार्वतीने डोक्यावर उंच मुकुट घातला आहे आणि तिचे कानातले तिच्या दिव्य सौंदर्यात भर घालत आहेत. तिने गळ्यात, हातांवर, कमरेवर आणि बाहूंवर सुंदर दागिने घातले आहेत. ती डोळे विस्फारून आपल्यासमोर घडणाऱ्या दृश्याकडे पाहत आहे. तिचा उजवा हात हनुवटीवर ठेवून ती आपल्या पतीकडे पाहत आहे. तिच्या चेहऱ्यावर गंमत, आश्चर्य, अभिमान, समाधान आणि तृप्ती यांसारख्या भावनांचे मिश्रण दिसून येते.

भगवान शिवाच्या मस्तकावर गंगा, यमुना आणि सरस्वती अंजली मुद्रेत दिसतात. हे संपूर्ण मंदिर एकाच प्रचंड खडकातून कोरले गेले आहे. ऐहोळे येथील रावणफाडी गुहा मंदिरातील हे गंगाधर शिव शिल्प, भगीरथाच्या तपाने गंगेला पृथ्वीवर आणण्याची आणि महादेवाने तिला आपल्या जटांत सामावून घेतल्याची महान पौराणिक कथा अत्यंत प्रभावी आणि भावपूर्ण रीतीने साकारते.