ओनम आणि महाबलीचा प्रसंग - त्रिविक्रमाच्या पावलांतील समतेची कथा

 #

ओनम आणि महाबलीचा प्रसंग - त्रिविक्रमाच्या पावलांतील समतेची कथा

आज ओनमचा सण. केरळच्या सांस्कृतिक स्मृतीत अत्यंत जिव्हाळ्याने जपला गेलेला हा दिवस म्हणजे केवळ उत्सव, फुलांची सजावट आणि सणभोजन यापुरता मर्यादित नाही. या दिवसामागे आहे राजा महाबलीची कथा हि दान, समता, प्रजाप्रेम आणि शब्दाला जागणाऱ्या राजाची कथा.

या चित्रात दिसणारे शिल्प विष्णूच्या त्रिविक्रम अवताराशी संबंधित आहे. कथेनुसार महाबली हा पराक्रमी आणि उदार असुरराजा होता. त्याच्या राज्यात प्रजा सुखी होती आणि दानधर्माला विशेष महत्त्व होते. महाबलीच्या वाढत्या सामर्थ्यामुळे देव चिंतित झाले. तेव्हा विष्णूंनी वामनाचे एका लहान ब्राह्मण बालकाचे रूप धारण करून महाबलीकडे दान मागितले.

वामनाने राजाकडे फक्त तीन पावलांची जमीन मागितली. इतकी छोटी मागणी ऐकून महाबलीने ती सहज मान्य केली. पण दानाचा संकल्प होताच वामनाने विराट रूप धारण केलेतोच त्रिविक्रम एका पावलाने त्याने पृथ्वी व्यापली, दुसऱ्या पावलाने आकाश. आता तिसरे पाऊल ठेवण्यासाठी जागा उरली नाही.

महाबलीने मग स्वतःचे मस्तक पुढे केले.

हा प्रसंग पराभवाचा नसून समर्पणाचा आहे. महाबलीकडे सत्ता होती, संपत्ती होती, सामर्थ्य होते; पण त्याहून मोठी गोष्ट त्याच्याकडे होती.दिलेला शब्द पाळण्याची तयारी. स्वतःचे सर्वस्व गमावण्याची वेळ आली तरी त्याने दानातून मागे हटणे स्वीकारले नाही.

ओनमच्या कथेत पुढे असे सांगितले जाते की महाबलीला त्याच्या प्रजेशी असलेल्या प्रेमामुळे वर्षातून एकदा आपल्या राज्यात येण्याची संधी मिळाली. म्हणूनच ओनम हा राजा महाबलीच्या स्वागताचा उत्सव मानला जातो. लोक आपल्या घरांची सजावट करतात, फुलांच्या रांगोळ्या पूक्कळम काढतात आणि आनंदाने त्याच्या आगमनाची प्रतीक्षा करतात.

या शिल्पाकडे आज, ओनमच्या दिवशी पाहताना, त्यातील प्रसंगाला एक वेगळाच अर्थ प्राप्त होतो. येथे केवळ विष्णूचा विराट त्रिविक्रम दिसत नाही,तर त्याच्यासमोर उभा राहून स्वतःचे मस्तक अर्पण करणारा महाबलीही दिसतो. एका बाजूला दैवी विराटता आहे, तर दुसऱ्या बाजूला मानवी मूल्यांची विराटता.

ओनम आपल्याला महाबलीची आठवण करून देतो अशा राजाची, ज्याचे वैभव त्याच्या सिंहासनात नव्हते, तर त्याच्या दानशूरतेत आणि प्रजेवरील प्रेमात होते.

आजच्या या ओनम पर्वावर, या शिल्पातील बळी-त्रिविक्रम प्रसंगाकडे पाहताना एकच विचार मनात येत

सत्ता क्षणभंगुर असते पण दिलेला शब्द, उदारता आणि लोकांच्या मनात मिळवलेले स्थान अमर असते.

सर्वांना ओनमच्या हार्दिक शुभेच्छा!

ഓണം ആശംസകൾ!

शिल्पशास्त्र -६ वे शतक इ.स.त्रिविक्रम, अष्टभुज (आठ हात असलेला), आपल्या उजव्या पायावर उभा आहे आणि त्याने आपला डावा पाय खांद्यापर्यंत वर उचलला आहे. नमुची अत्यंत आदराने त्याचा उजवा पाय धरून आहे, तो सांगत आहे की दान वामन रुपाला आहे या त्रिविक्रम रूपाला नाही.देवाचे अथांग रूप पाहून थक्क झालेला एक असुर हातात खड्ग घेऊन त्याच्या उजवीकडे उभा आहे. देवाच्या डाव्या बाजूला, त्याच्या वर उचललेल्या पायाच्या खाली वामन हातात छत्री घेऊन उभा आहे, आणि राजा बलीकडून मिळणारे दान स्वीकारत आहे. बलीसोबत त्याची पत्नी आणि गुरू शुक्राचार्य आहेत, जे बलीच्या वतीने कमंडलूतून पाणी ओतण्याच्या क्रियेत दाखवले आहेत. या दृश्याच्या वर, देवाने ज्या वेगाने आपला पाय वर उचलला आहे, त्या वेगाने एक राक्षस हवेत फेकला गेला आहे. डाव्या बाजूच्या वरच्या कोपऱ्यात एक हसरा चेहरा दाखवला आहे. देवाच्या वर उचललेल्या पायाच्या वर दोन आकृत्या हवेत उडताना दिसत आहेत. एकाचा चेहरा अस्वलासारखा आहे, जो स्पष्टपणे जांबुवंताचे प्रतिनिधित्व करतो आणि दुसरी आकृती गरुडाची आहे. हे दोघेही देवाने केलेल्या या अद्भूत पराक्रमाची स्तुती करत आहेत.

त्रिविक्रमाच्या हातात खड्ग (तलवार), गदा, बाण, चक्र, शंख (हा उचललेल्या पायाला समांतर धरलेला आहे), खेटक (ढाल) आणि धनुष्य.

------------------------------