अदृश्य जगाचे कुतूहल -०१. १

 अदृश्य जगाचे कुतूहल -०१. १ 

सूक्ष्मदर्शिका -०२

१८४६ साली जर्मनीतील जेना शहरात कार्ल झाइस नावाच्या एका परफेक्शनिस्ट मेकॅनिकने एक छोटीशी वर्कशॉप सुरू केली. ते स्वतः प्रत्येक मायक्रोस्कोप हाताने बनवायचे आणि जर थोडासाही दोष आढळला तर हातोडा आणि अँव्हिलवर ठेवून ते तोडून टाकायचे! लोक म्हणायचे, "झाइसचे मायक्रोस्कोप परफेक्ट असतात कारण अपरफेक्ट वाले तो ते स्वतः नष्ट करतात!" सुरुवातीला ते साधे मायक्रोस्कोप बनवायचे, पण १८५७ मध्ये त्यांनी पहिले कंपाउंड मायक्रोस्कोप (स्टँड I) विकले.हा स्टँड I हा झाइस कंपनीच्या यशाचा पाया ठरला. १८६१ मध्ये थुरिंगियन इंडस्ट्रियल एक्झिबिशनमध्ये याला गोल्ड मेडल मिळाले.

पण खरी क्रांती घडली १८६६ मध्ये! कार्ल झाइसला समजले की फक्त हाताच्या कौशल्याने पुढे जाणे शक्य नाही – त्याला विज्ञानाची गरज आहे. त्यांनी जेनाच्या युनिव्हर्सिटीतील एका तरुण भौतिकशास्त्रज्ञ आणि गणितज्ज्ञ असलेल्या अर्न्स्ट अॅबे यांना रिसर्च डायरेक्टर म्हणून नेमले. अबे फक्त २६ वर्षांचे होते, तर झाइस ५० चे! हे दोघे एकत्र आले आणि मायक्रोस्कोपच्या डिझाइनला गणितीय आणि सैद्धांतिक आधार दिला.

अॅबेने अॅबे साइन कंडिशन नावाची थिअरी विकसित केली, ज्यामुळे मायक्रोस्कोपची रिझॉल्व्हिंग पॉवर (सूक्ष्म दर्शन क्षमता) मर्यादा ठरली. पण त्यासाठी चांगल्या दर्जाच्या ऑप्टिकल ग्लासची गरज होती, जी तेव्हा उपलब्ध नव्हती. ट्रायल अँड एरर पद्धतीने वर्षानुवर्षे प्रयोग करावे लागायचे.

मग आली १८८० ची रोमांचक वळण! एका २८ वर्षांच्या केमिस्ट ओटो शॉट यांनी अॅबेला पत्र लिहिले की त्यांनी लिथियम-आधारित नवे ग्लास बनवले आहे. झाइस आणि अॅबे उत्साही झाले! त्यांनी शॉटला जेनात बोलावले आणि १८८४ मध्ये जेना ग्लासवर्क नावाची कंपनी सुरू केली. शॉटच्या नव्या ग्लासमुळे रंगांची विकृती (क्रोमॅटिक अॅबरेशन) पूर्णपणे दूर झाली.

ओटोने १०० पेक्षा जास्त नवे ऑप्टिकल ग्लास विकसित केले – ज्यात बोरोसिलिकेट ग्लास (ज्याला जेना ग्लास म्हणतात) सामील आहे. हे ग्लास उष्णता, रसायने आणि रंग विकृती सहन करतात. यामुळेच १८८६ मध्ये पहिले अपोक्रोमॅटिक लेन्स बनले, ज्याने मायक्रोस्कोप आणि दूरबिनीची दुनिया बदलली!ओटोने छोट्या बॅचमध्ये प्रयोगात्मक ग्लास बनवण्याची पद्धत विकसित केली, ज्यामुळे ट्रायल अँड एरर सोपे झाले. त्यांच्या मेहनतीमुळे झाइस कंपनी जगातील नंबर १ ऑप्टिकल उत्पादक बनली.आजही SCHOTT AG ही जगातील आघाडीची स्पेशल्टी ग्लास कंपनी आहे – आणि COVID वॅक्सीनच्या वायल्ससाठी त्यांचे ग्लास वापरले गेले!

१८८६ मध्ये जगातील पहिले अपोक्रोमॅटिक ऑब्जेक्टिव्ह लेंस तयार झाले – जे रंग आणि ब्लरिंग पूर्णपणे काढून टाकतात! यामुळे जीवाणू, कोशिका यांचे बारकावे स्पष्ट दिसू लागले. झाइस कंपनी जगातील नंबर १ मायक्रोस्कोप उत्पादक बनली – १०,००० पेक्षा जास्त मायक्रोस्कोप विकले गेले!आज ही कंपनी जगभरात प्रसिद्ध आहे आणि तिची वार्षिक महसूल सुमारे ११.९ बिलियन युरो (२०२४/२५) आहे!एक छोटी वर्कशॉप आज जग बदलणाऱ्या तंत्रज्ञानाची जननी बनली – मायक्रोस्कोपपासून ते स्मार्टफोन चिप्सपर्यंत!

अॅबे फक्त वैज्ञानिक नव्हते, तर सामाजिक न्यायाचे पुरस्कर्ते होते. १८९१ मध्ये त्यांनी कार्ल झाइस फाउंडेशन स्थापन केली – ज्यात कंपनीचा पूर्ण मालकी हक्क फाउंडेशनकडे दिला. यामुळे कर्मचाऱ्यांना त्या काळात क्रांतिकारी सुविधा मिळाल्या:

• ८ तास कामाची दिवस (जगातील पहिले!)
• पगारी रजा, पेन्शन, आरोग्य विमा
• नफ्यातील वाटा

हे आजच्या आधुनिक कर्मचारी कल्याणाचे मॉडेल आहे!

हे तिघे – कार्ल झाइस (प्रॅक्टिकल जीनियस), अर्न्स्ट अॅबे (थिअरिस्ट) आणि ओटो शॉट (केमिस्ट) – यांचा ट्रायअँगल आजही ऑप्टिक्स आणि मायक्रोस्कोपीचा पाया आहे. एका छोट्या वर्कशॉपने संपूर्ण वैज्ञानिक जग बदलले!