हंपी_इतिहास _६ ( देव राय दुसरा आणि संगम साम्राज्याचा ऱ्हास )

हंपी_इतिहास _६  ( देव राय दुसरा आणि संगम साम्राज्याचा ऱ्हास )

 देव राय दुसरा. (इ.स. १४१९ ते १४४४ किंवा (?) १४४९)

बहमनी सुल्तानांविरुद्ध युद्धे

फिरोजचा मृत्यू २४ सप्टेंबर १४२२ रोजी झाला,आणि खानखानन अहमद शाह पहिला या नावाने कुलबर्गाचा सुलतान बनला.

त्याचा मुलगा हसन याने सिंहासन स्वीकारावे अशी त्याची इच्छा होती, परंतु त्याचा दुसरा मुलगा अहमद खानखानन याने या दाव्याला विरोध केला आणि फिरोजला त्याचा दावा मान्य करण्यास भाग पडले.पंगूळच्या पराभवाचा बदला घेण्याची शपथ घेऊन, त्याने एक प्रचंड सैन्य उभारले आणि विजयनगरवर हल्ला करण्यासाठी कूच केली. देव राय द्वितीय यांनीही तितकेच मोठे सैन्य घेऊन त्याच्यावर चाल केली आणि दोघांनी तुंगभद्रा नदीच्या विरुद्ध तीरांवर तळ ठोकला. देव राय द्वितीय यांनी वारंगलच्या शासकांना युद्धात मदत करण्याची विनंती केली होती आणि त्यांनीही आपले सैन्य पाठवले होते. मात्र, बहामनी सैन्याने केलेल्या अचानक हल्ल्यामुळे विजयनगरचे सैन्य गाफील राहिले आणि देवराय द्वितीय यांना, सरदार व काही इतर सैनिकांसह, विजयनगरला माघार घ्यावी लागली.

अहमद शाह प्रथमने देव राय द्वितीयचा विजयनगरपर्यंत पाठलाग केला. वाटेत त्याने मोकळ्या प्रदेशाचा मोठा भाग उद्ध्वस्त केला, मंदिरे पाडली आणि हिंदूंची निर्घृणपणे कत्तल केली. आपल्या मंदिरांच्या विटंबनेमुळे संतप्त झालेले सुमारे ५००० हिंदू एकत्र आले, त्यांनी त्याच्या हालचालींवर लक्ष ठेवले आणि जेव्हा त्यांच्या लक्षात आले की तो एका क्षणी आपल्या सैन्यापासून वेगळा झाला आहे, तेव्हा त्यांनी हल्ला केला. हा एक भयंकर हल्ला होता, ज्यात अनेक बहामनी सैनिक ठार झाले आणि सुलतान स्वतः जीवघेण्या धोक्यात होता. तथापि, अब्द-अल-कादिरने शेवटच्या क्षणी केलेल्या पिछाडीच्या संरक्षणामुळे सुलतान वाचला आणि त्यानेही हल्लेखोरांवर जोरदार प्रतिहल्ला चढवला. थोडक्यात बचावल्यानंतर, अहमद शाह प्रथमने विजयनगरवर हल्ला केला आणि बराच काळ वेढा घातला. देव राय द्वितीयला शांततेसाठी विनंती करण्यास भाग पडले आणि त्याने खंडणी देण्याचे मान्य करून एका करारावर स्वाक्षरी केली. १४२५ मध्ये, अहमद शाह प्रथमने वारंगलवर यशस्वीपणे ताबा मिळवला आणि ते राज्य संपुष्टात आले.

देवराय यांनी कोंडविडूच्या रेड्डी राजांकडून गमावलेल्या प्रदेशांकडे आपले लक्ष वळवले आणि १४३२ मध्ये तो किल्ला पुन्हा ताब्यात घेतला. रेड्डी राजांकडून गमावलेला बहुतेक प्रदेश परत मिळवण्यात आला. १४२७, १४३६ आणि १४४१ मध्ये ओडिशाच्या गजपतींसोबत झालेल्या सलग तीन लढायांमध्ये, त्यांनी त्यांना पराभूत करून गमावलेला प्रदेश परत मिळवला. दख्खनवर आपली पकड प्रस्थापित केल्यानंतर, देवराय द्वितीयने आपले लक्ष दक्षिणेकडील केरळ आणि सिलोनकडे वळवले. क्विलॉनपासून सिलोनपर्यंतचे शासक त्याला खंडणी देत ​​असत आणि पेगू, तानासेरिमचे बर्मी राजेसुद्धा त्याला खंडणी देत ​​असत. देवराय द्वितीयच्या राजवटीत, विजयनगरचा विस्तार कलिंगापासून मलबारपर्यंत आणि गुलबर्गापासून सिलोनपर्यंत झाला आणि पश्चिम किनारपट्टीवरील विविध बंदरांच्या ताब्यामुळे व्यापार भरभराटीस आला.

१४३५ मध्ये अहमद शाह प्रथमचा उत्तराधिकारी अल्लाउद्दीन शाह याच्याकडून झालेला आणखी एक पराभव आणि रायचूर, सोलापूर, विजापूर यांसारखे अनेक किल्ले गमावल्यामुळे देव राय द्वितीयला बहमनींचा सामना करण्याच्या मार्गांचा विचार करणे भाग पडले. देव राय द्वितीयने त्यांचा सामना कसा करायचा यावर उमराव आणि सल्लागारांसोबत एक बैठक घेतली, तेव्हा त्यांनी दोन मुद्दे उपस्थित केले. एक म्हणजे, बहमनी वापरत असलेले अरबी घोडे हे स्थानिक घोड्यांपेक्षा अधिक वेगवान आणि बलवान होते, जे थकवा सहन करू शकत नव्हते. बहमनींचा दुसरा महत्त्वाचा फायदा म्हणजे त्यांच्या सैन्यातील सुप्रशिक्षित आणि व्यावसायिक धनुर्धारी, ज्याची विजयनगरकडे कमतरता होती. तेव्हाच देव राय द्वितीयने सैन्यात मुस्लिम धनुर्धाऱ्यांची भरती करण्याचा निर्णय घेतला, जे त्याच्या सैनिकांना प्रशिक्षण देतील. या मुस्लिम धनुर्धाऱ्यांना त्यांच्या धर्माचे पालन करण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य देण्यात आले, त्यांना जहागिरी देण्यात आल्या आणि त्यांच्यासाठी विजयनगरमध्ये एक मशीदही बांधण्यात आली. ही चाल यशस्वी ठरली आणि आता विजयनगर सैन्याकडे हल्ल्यासाठी सज्ज असलेले २००० मुस्लिम आणि ६०,००० हिंदूंचे एक व्यावसायिक धनुर्विद्या पथक तयार झाले होते. १४३६ मध्ये, देवराय द्वितीयने मुद्गल किल्ल्यावर हल्ला चढवला आणि तो पुन्हा ताब्यात घेतला.

गजपती (उडीसा/ओडिशा) राजांविरुद्ध युद्धे

देव राय द्वितीय ने गजपती राजांविरुद्ध तीन प्रमुख युद्धे लढली होती .

कोंडाविडूची लढाई (१४२७)-गजपती राजा भानुदेव चौथा  विरुद्ध. विजयनगरने कोंडाविडू जिंकले.

राजमहेन्द्री (राजामुंद्री) ची लढाई (१४३६) -कपिलेंद्र देवने हल्ला केला तेव्हा पराभूत केले.

१४४१ ची लढाई - पुन्हा गजपतींना हरवले.

यामुळे आंध्र प्रदेशातील कोंडाविडू, राजमहेन्द्री भाग विजयनगरकडे आला. विजयनगरची पूर्व आणि उत्तर सीमा कृष्णा नदीपर्यंत विस्तारली.

नोव्हेंबर १४४२ ते एप्रिल १४४३ च्या दरम्यानच्या एका दिवशी, राजा देव राय यांच्या सर्वात जवळच्या नातेवाईकाने त्यांच्यावर प्राणघातक हल्ला करण्याचा प्रयत्न केला .

अब्दुर रझ्झाकच्या मते तो त्यांचा भाऊ होता, तर नुनिझच्या मते तो त्यांचा पुतण्या होता. या दोन्ही कथांपैकी अब्दुर रझ्झाकची कथा निःसंशयपणे अधिक विश्वसनीय आहे, कारण तो एक समकालीन साक्षीदार आहे. नुनिझने सांगितलेली कथा या खंडाच्या शेवटी असलेल्या इतिवृत्तात दिली आहे.अब्दुर रझ्झाक हा पर्शियाकडून कालिकत आणि विजयनगर येथे राजदूत होता, आणि त्याचे वर्णन विशेषतः महत्त्वाचे आहे कारण ते घटनेची तारीख निश्चितपणे सांगते.

या कथनाचा लेखक कालिकत येथे वास्तव्यास असतानाच्या काळात (नोव्हेंबर १४४२ ते एप्रिल १४४३) बिडजानगर शहरात एक विलक्षण आणि अतिशय विचित्र घटना घडली…

राजाच्या भावाने, ज्याने स्वतःसाठी एक नवीन घर बांधले होते, त्याने तेथे राजाला आणि साम्राज्यातील प्रमुख व्यक्तींना आमंत्रित केले. आता, एकमेकांसमोर कधीही जेवण न करणे ही काफिरांची एक प्रस्थापित प्रथा आहे. आमंत्रित केलेल्या सर्व लोकांना एका भव्य सभागृहात एकत्र जमवण्यात आले. थोड्या थोड्या वेळाने, राजकुमार एकतर स्वतः येत असे किंवा एखाद्या दूताला पाठवून सांगत असे की अमुक-तमुक थोर व्यक्तीने येऊन मेजवानीतील आपला वाटा खावा. शहरात सापडणारे सर्व ढोल, तुतारी, रणशिंगे आणि बासरी एकत्र आणण्याची काळजी घेण्यात आली होती, आणि ही सर्व वाद्ये एकाच वेळी वाजल्याने प्रचंड गोंधळ उडाला. ज्या व्यक्तीला बोलावण्यात आले होते, त्याने वर उल्लेखलेल्या घरात प्रवेश करताच, दबा धरून बसलेल्या दोन मारेकऱ्यांनी त्याच्यावर झडप घातली, त्याला एका खंजिराने भोसकले आणि त्याचे तुकडे तुकडे केले. त्याचे अवयव, किंवा खरे तर त्याच्या शरीराचे तुकडे काढून घेतल्यानंतर, त्यांनी दुसऱ्या एका पाहुण्याला बोलावले, जो या कत्तलीच्या ठिकाणी प्रवेश करताच गायब झाला... ढोलांचा आवाज, आरडाओरडा आणि गोंधळामुळे काय चालले आहे याची कोणालाही कल्पना नव्हती. अशाप्रकारे राज्यात नाव किंवा प्रतिष्ठा असलेल्या सर्वांची कत्तल करण्यात आली. आपल्या बळींच्या रक्ताने माखलेले घर सोडून तो राजकुमार राजाच्या महालात गेला आणि त्या राजवाड्यात तैनात असलेल्या रक्षकांना उद्देशून, गोड शब्दांनी त्यांना आपल्या घरी येण्याचे आमंत्रण दिले आणि त्यांना इतर बळींच्या पावलांवर पाऊल ठेवून जायला लावले. त्यामुळे महाल त्याच्या सर्व रक्षकांपासून वंचित झाला. त्यानंतर हा दुष्ट राजासमोर आला, त्याच्या हातात सुपारीने माखलेले एक पात्र होते, ज्याच्या खाली एक तेजस्वी खंजीर लपवलेला होता. तो राजाला म्हणाला, 'सभागृह तयार आहे आणि ते फक्त आपल्या सन्माननीय उपस्थितीची वाट पाहत आहेत.'

'श्रेष्ठ पुरुषांना स्वर्गातून प्रेरणा मिळते' या उक्तीनुसार राजा त्याला म्हणाला, 'आज माझी प्रकृती ठीक नाही.'

या अनैसर्गिक भावाने, राजाला आपल्या घरी बोलावण्याची आशा गमावल्यामुळे, आपली खंजीर उपसली आणि त्याने राजावर अनेक जोरदार वार केले, ज्यामुळे राजकुमार आपल्या सिंहासनाच्या मागे कोसळला. राजा मेला आहे असे समजून, त्या देशद्रोह्याने राजाचे शीर कापण्यासाठी आपल्या एका विश्वासू साथीदाराला तिथेच ठेवले; मग सभागृहातून बाहेर पडून तो राजवाड्याच्या प्रवेशमंडपात चढला आणि लोकांना उद्देशून म्हणाला: 'मी राजा, त्याचे भाऊ आणि अमुक-अमुक अमीर, ब्राह्मण व वजीर यांना ठार मारले आहे; आता मी राजा आहे.'

दरम्यान, त्याचा दूत राजाचे शीर धडपासून वेगळे करण्याच्या उद्देशाने सिंहासनाजवळ आला होता, परंतु त्या राजकुमाराने, तो ज्या आसनामागे पडला होता ते आसन उचलून, त्या नराधमाच्या छातीवर इतक्या जोरात प्रहार केला की तो पाठीवर कोसळला. मग राजाने, हे भयंकर दृश्य पाहून एका कोपऱ्यात लपलेल्या आपल्या एका रक्षकाच्या मदतीने, त्या मारेकऱ्याला ठार मारले आणि अंतःपुराच्या मार्गाने राजवाड्यातून बाहेर पडला.

त्याचा भाऊ, अजूनही दरबाराच्या पायऱ्यांवर उभा राहून, जनसमुदायाला त्याला आपला राजा म्हणून मान्यता देण्याचे आवाहन करत होता. त्याच क्षणी राजा ओरडला, ‘मी जिवंत आहे. मी सुखरूप आहे. त्या नराधमाला पकडा.’जमलेल्या सर्व जमावाने दोषी राजकुमारावर झडप घातली आणि त्याला ठार मारले.

संस्कृती

देवराय दुसरा हा संगम वंशातील  सर्वात तेजस्वी राजा होता. तो कदाचित संगम वंशातील सर्वश्रेष्ठ सम्राट होता आणि त्याने त्याच्या काळातील काही सर्वात प्रसिद्ध कन्नड आणि तेलुगू कवींना आश्रय दिला. लक्कण्णा दंडेश, चमसा, जक्कनार्य आणि कुमार व्यास यांसारखे कन्नड कवी आणि श्रीनाथयांसारखे तेलुगू कवी त्यांच्यापैकी सर्वात प्रसिद्ध आहेत. असे म्हटले जाते की श्रीनाथाला दरबारात वरिष्ठ मंत्र्याचा दर्जा होता आणि तो सम्राटासोबत मुक्तपणे वावरत असे. राजा स्वतः एक विद्वान होता आणि राजा स्वतः एक कवी होते आणि त्यांनी ' सोबागिना सोणे' हा कन्नडमधील प्रणय कथांचा संग्रह लिहिला, ज्यात लेखक आपल्या पत्नीला कथा सांगतो.आणि संस्कृतमध्ये 'महानतक सुधानिधी' व 'ब्रह्मसूत्र' हे ग्रंथ लिहिले .

हजार राम मंदिर आणि विरुपाक्ष मंदिराचा विस्तार. विठ्ठल मंदिराची सुरुवातही त्याच्याच काळात झाली.त्याच्या कारकिर्दीतील अनेक शिलालेख उपलब्ध आहेत. एका शिलालेखात इ.स. १४२६ मध्ये राजाच्या नावाने केलेल्या घोषणेची नोंद आहे.त्याच वर्षी, बुधवार, १६ ऑक्टोबर रोजीच्या दुसऱ्या शिलालेखानुसार,त्याने राजधानीत "पान सुपारी बाजार" नावाच्या रस्त्यावर एक जैन मंदिर उभारले. 

संगम साम्राज्याचा ऱ्हास

देवराय द्वितीय यांच्या मृत्यूनंतर, १४४६ मध्ये मल्लिकार्जुन राय सिंहासनावर आरूढ झाले आणि त्यांना ओडिशापासून दक्षिणेपर्यंत पसरलेले राज्य वारसा हक्काने मिळाले. मल्लिकार्जुन रायाला सुरुवातीला बहमनी आणि गजपतींविरुद्ध काही प्रमाणात यश मिळाले असले तरी, तो एक कमकुवत आणि भ्रष्ट शासक होता. त्याच्या राजवटीत, विजयनगरने राजमुंद्रीपासून सुरू होणारा एक मोठा प्रदेश गमावला, जो गजपतींनी १४५४ मध्ये पुन्हा ताब्यात घेतला. आणि १४६४ मध्ये, जेव्हा गजपतींनी कोंडविडू आणि उदयगिरी परत मिळवले, तेव्हा संपूर्ण किनारपट्टीचा आंध्र प्रदेश गमावला गेला. दुसरी उल्लेखनीय घटना म्हणजे बहमनींना अरबी घोडे विकल्याच्या बदल्यात १०,००० मुस्लिमांची केलेली कत्तल. याच्या बदल्यात बहमनींनी विजयनगरवर हल्ला केला आणि १४५० पर्यंत हंपीजवळील बऱ्याच प्रदेशांवर त्यांचे नियंत्रण होते. दुसरीकडे, पोर्तुगीजांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील बंदरे ताब्यात घेतली आणि एकेकाळच्या बलाढ्य विजयनगर साम्राज्याला एका अवशेषात रूपांतरित केले. १४६५  मध्ये मल्लिकार्जुन रायाचा पुतण्या विरूपाक्ष राय  दुसरा याने अखेरीस उत्तराधिकारी बनले.

इसवी सन १४६९ च्या मध्यास, जेव्हा राजशेखर किंवा विरुपाक्ष पहिला हा विजयनगरचा राजा होता, तेव्हा मुहम्मदचा मंत्री महमूद गवान पश्चिमेकडे निघाला आणि एका बऱ्यापैकी यशस्वी मोहिमेनंतर त्याने विजयनगरच्या रायाच्या ताब्यात असलेल्या गोव्यावर समुद्रमार्गे आणि जमिनीवरून हल्ला केला. तो पूर्णपणे विजयी झाला आणि त्याने ते ठिकाण ताब्यात घेतले..मल्लिकार्जुन रायाने केलेल्या मुस्लिमांच्या हत्याकांडाचा हा बदलाही होता, ज्यानंतर अनेक जण पश्चिम किनाऱ्यावर पळून गेले होते. कृष्ण-तुंगभद्रा दोआब देखील बहामनी सुलतानांच्या हाती लागला, तर गजपतींनी तिरुवनमलाई ताब्यात घेतले. उ विजयनगरच्या मोठ्या भागांनी बंड केले आणि साम्राज्याचे विघटन होऊ लागले. १४८५ मध्ये, त्याचा स्वतःचा मुलगा प्रौद देव राय याने त्याला पदच्युत केले, जो संगम राजवंशाचा शेवटचा शासकही होता.प्रौदाचे राज्यही तितकेच सामान्य होते, आणि अखेरीस त्याचा सेनापती साळुव नरसिंह राय याने त्याला पदच्युत केले, ज्याने साळुव राजवंशाची स्थापनाही केली.

बहमणी सत्तेत गृहयुद्ध -एकसंध बहामनी साम्राज्य आता ५ राज्यांमध्ये विभागले गेले.

१४५८ मध्ये अल्लाउद्दीन शाह मरण पावला आणि त्याचा मुलगा हुमायून गादीवर बसला. आपल्या क्रूर स्वभावासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या हुमायूनचा राज्यकाळ क्रूरता आणि जुलूमशाहीने गाजला. त्याने देवराकोंडावर हल्ला केला, परंतु कडव्या प्रतिकारानंतर त्याला माघार घ्यावी लागली. सप्टेंबर १४६१ मध्ये त्याचे निधन झाले आणि त्याच्यानंतर निजाम शाह गादीवर आला, ज्याच्यानंतर १४६३ मध्ये त्याचा भाऊ मुहम्मद शाह गादीवर आला. मुहम्मद शाहपेक्षा त्याचा मंत्री महमूद गवान याने राज्यात अधिक महत्त्वाची भूमिका बजावली. १४७० च्या सुमारास, दख्खनमध्ये भीषण दुष्काळ पडला आणि कोंडापल्लेच्या रहिवाशांनी बंड करून तत्कालीन मुस्लिम गव्हर्नरला पदच्युत केले. त्यांनी आपल्या लढाईत मदत करण्यासाठी गजपती शासकांना आमंत्रित केले, तथापि सुलतानाने त्यांना पराभूत केले आणि ओडिशावरही मोहीम चालवली, ज्यामुळे अंदाधुंद विध्वंस आणि कत्तल झाली. कोंडापल्लेला कठोर शिक्षा देण्यात आली. तेथील मंदिरे जमीनदोस्त करण्यात आली, ब्राह्मण पुजाऱ्यांची सामूहिक कत्तल करण्यात आली आणि त्या जागी मशिदी बांधण्यात आल्या. राजमुंद्रीचाही पूर्णपणे विध्वंस झाला. महमूद गवानच्या हत्येमुळे, ज्यांच्यामध्ये तो लोकप्रिय होता ते सरदार आणि लोक संतप्त झाले आणि लवकरच मुहम्मद शाहला पदच्युत करण्यात आले. १४८२ मध्ये मुहम्मद शाह द्वितीयने सत्ता हाती घेतली असली तरी, संपूर्ण राज्यात बंडे उफाळून आली आणि अनेक प्रदेशांनी आपले स्वातंत्र्य घोषित केले. गोव्याचा गव्हर्नर हा त्यांपैकी पहिला होता, कारण तो राज्यापासून वेगळा झाला आणि त्याने बहुतेक महत्त्वाची बंदरे ताब्यात घेतली. 

युसूफ आदिल खान हा मुहम्मद शाहच्या अधिपत्याखालील एक गुलाम होता आणि तो मूळचा जॉर्जियाचा होता, पण त्याला इराणमध्ये विकत घेण्यात आले होते.  जेव्हा बहामनी साम्राज्याचा ऱ्हास झाला, तेव्हा त्याने आपले स्वातंत्र्य घोषित केले आणि १४८९ मध्ये विजापूर येथे आदिलशाही राज्याची स्थापना केली. 

आदिल खानच्या विपरीत, बिदर येथील बरीदशाही राज्याचा संस्थापक, कासिम बरीद हा एक तुर्क होता आणि त्याने मुहम्मद शाहच्या अधिपत्याखाली मीर जुमला  म्हणून काम केले.  मुहम्मद शाहच्या मृत्यूनंतर तो आणखी शक्तिशाली झाला. १५२७ मध्ये जेव्हा हा राजवंश संपुष्टात आला, तेव्हा बिदर एक स्वतंत्र राज्य बनले. 

१४९० मध्ये, गवळीचा (आताचा अमरावती जिल्हा, महाराष्ट्र) गव्हर्नर इमाद-उल-मुल्क यानेही आपले स्वातंत्र्य घोषित केले आणि बेरार येथे इमाद शाही घराण्याची स्थापना केली. 

त्याच वर्षी, जुन्नरचा गव्हर्नर मलिक अहमद शाह बकरी याने आपले स्वातंत्र्य घोषित केले, जहांगीर खानच्या नेतृत्वाखालील बहामनी सैन्याचा पराभव केला आणि निजाम शाही घराण्याची स्थापना केली, जे पुढे अहमदनगर शहरातून राज्य करणार होते.

१५१८ मध्ये, तेलंगणा प्रदेशाचा गव्हर्नर कुली कुतुब-उल-मुल्क याने स्वातंत्र्य घोषित केले आणि गोलकोंडा येथे कुतुब शाही घराण्याची स्थापना झाली. 

आणि अशाप्रकारे, एकेकाळचे एकसंध बहामनी साम्राज्य आता ५ राज्यांमध्ये विभागले गेले.

 विजापूरचा आदिल शाही, बेरारचा इमाद शाही, बिदरचा बरीद शाही, अहमदनगरचा निजाम शाही आणि गोलकोंडाचा कुतुब शाही.

संगम साम्राज्याचा ऱ्हास आणि बहामनी साम्राज्याचे विघटन हे साधारणपणे एकाच काळात घडले,ज्यामुळे गोंधळ, संभ्रम आणि अराजकता माजली. 

संदर्भ -एक विस्मृत साम्राज्य - रॉबर्ट सेवेल.

History Under Your Feet-Ratnakar Sadasyula