एकादशीला हक्काने घरात आलेले कार्बोहाड्रेट म्हणजे साबुदाणा ,बटाटा
आणि रताळी !त्यात रताळीला एकादशीलाच जास्त आणंलजाते.बाकी इतर वेळी तसे दुर्लक्षितचअसतात.रताळी –दाणे किस,रताळ्याची खीर
झाली.आता दोन दिवसांनी लेकीसाठी तिखट पुऱ्या करायचं ठरवलं.गुळाच्या पाण्यात गोड
पुऱ्याही होतात,पण तिला गोडजास्त आवडतं
नाही.
साहित्य-
४ उकडलेली रताळी
१ मोठी वाटी कणिक पीठ
१ छोटी वाटी रवा
आलं ,मिरची ,लसून,जिरेयांची
एकत्रित पेस्ट
४ चमचे तीळ
१ चमचा तिखट
१ चमचा हळद
१ चमचा धणेपूड
चिरलेली कोथिंबीर
चवी पुरते मीठ
तळण्यासाठी ३ मोठी वाटी तेल
कृती:
तर मग कुकरमध्ये उकडलेल्या रताळ्याची साल काढून चांगली स्मश करायची.
गव्हाच्या पिठात तेल वहे
कुस्करलेली रताळी टाकायची. यात रवाआणि
वरील सर्व जिन्नस आल पेस्ट ,तिखट ,धणेपूड टाकायचे.
शेवटी कोथिंबीर आणि तीळ भुरभुरले की खूपच सुंदर मिश्रण दिसते.आणि हाच
तो महत्वाचा क्षण J
हे मिश्रण एकजीव करून एक गोळा मळायचा.पाण्याची अजिबात गरज
लागतं नाही.
एक मोठी जाडसर पोळी लाटून
वाटीने गोल आकाराच्या पुऱ्या बनवायच्या.
गरम तेलात मंद आचेवर तळून घ्यायच्या. जरा ट्यूब पेटली शेप कटर नव्हता
,हातानेच स्टारचा आकार करून तळला.एक छोटासा ट्री शेप कटर होता.बिस्कीट सारखा तो तळला.
महत्वाची गोष्ट –ह्या पुऱ्या गरमा गरमच खायच्या कारण रताळीमुळे त्या लवकर मऊ होऊ शकतात.
समस्त संतांना ज्या रूपाने भक्तीची दीक्षा दिली,त्याच विठूच्या रूपाचा ध्यास घेत आजही भक्तीमय वारकरी पंढरीकडे मार्गस्थ करीत राहतो. विठूचे ते कमरेवारचे दोन हात अत्ठ्ठावीस युगांपासून ठेवलेले आहेत.पण आताच लेकराला आवडत्या कामाला लावून एखादी माउली दोन क्षण कमरेवर हात ठेऊन निश्चिंत उभी आहे असा भास होतो.सार्या जगाचा कारभार हाकणारे हात क्षणभर विठूने कमरेवर ठेवले आहेत. त्या विटेची ती काय समाधी अवस्था घट्ट रोवलेल्या संकल्पांची ध्योताकच आहे.
गळ्यात विराजमान तुळशी हार विठूला सदैव सुगंधित करतात.इकडे वारकर्याच्या डोयीवरच्या तुळसहीचा श्वास आसमंत दरवळत राहतो.विठुच्या गळ्यात रुळनार्या तुळशीच्या श्वासाशी एकरूप होत या माथ्यावरच्या तुळशी मार्ग काहीसा सुसाह्य करीत राहतात.
विठूचे रूप सावळे ! आषाढातले मेघही सावळे !हे धावणारे सावळे मेघ ,मेघातल्या सरी ,विठूच्या भक्तीरसात वारकऱ्यांनाही विठूचे सावळे रुपडं देतात. विठूच्या कपाळीचा टिळा,केशर सुवास वाटेतल्या नदीच्या स्नानात सुगंधित करीत राहतात.
मजल दरमजल नामघोषात ,मनाचे कोष तोडीत चंद्रभागेच्या काठाशी भाव दान समर्पित करतात.कळसाच्या त्या दर्शनाने मनातील पुढच्या अनेक हेतूंना उंची देतात.तर विटेवर उभ्या त्या विठूच्या पावलांशी दोन क्षण नतमस्तक भक्ती केंद्रित मना ,त्या मन गाभाऱ्याचा विस्तार अनंत करतो. पुन्हा पुढच्या वर्षी तेच सुंदर रूप,तोच ध्यास ,तोच श्वास ,पंढरीची वाट!
कैरी म्हणजे माझ पाहिलं प्रेमच आहे .लहानपणी अशा तिखट मीठ लावून कैरी
खायचे की समोर बघणाऱ्याचेच दात आंबायाचे.आता तर कलमी आंब्याच्या कैऱ्या अजिबात
आंबट नसतात तेव्हा छान आंबट गोड लागतात.अगदी दुकानदार सुट्ट्या पैशांऐवजी कच्चा आंब चोकलेट(गोळी) द्यायचा ती पण मलाच दिली
जायची ;)
कैरीच लोणचे घातलं की आई
बरणी लपवून ठेवायची ,नाहीतर कधी फडशा पडेल सांगता येत नसे.सासारीपण कोणीच आवडीने
लोणचं खात नाही पण माझ्यासाठे एक बरणी राखीव असते .
साखर आंबा ,गुळांबा एवढा नाही आवडत.पण
आता दिवेकरबाई डायटवाल्या यांनी सांगितल्या प्रमाणे गोड खाण्याची इच्छा झाल्यास
गुळांबा हा सर्वात योग्य पर्याय आहे,कारण गुळाचे लोह तत्व शरीरास मिळते.
कैरी किसून
,फोडी करून झटपट लोणची करता येतात.त्यातलाच मेथांबा हा एक सुंदर झटपट होणारा प्रकार
आहे.
हा मेथांबा कैरीची साल काढून फोडणी देऊन करतात.पण मला जास्त उकडलेल्या कैरीचा
आवडतो.फायदा असा कि पन्ह करण्यासाठी कैरी उकडून ठेवल्यावर दोन एक कैऱ्यावापरून
कधीही मेथांबा करता येतो.मेथ्या ह्या आरोग्यासाठी चांगल्या असतात.तशाही मेथ्या
कमीच खाल्या जातात.
आंबट गोड आणि त्यात मेथ्यांचाचा किंचित वेगळा स्वाद बराच काळ
जिभेवर रेंगाळत राहतो.
साहित्य:
दोन उकडलेल्या कैरी
१ कप गुळ
१ चमचा मेथ्या
१ चमचे जिरे
१/२ चमचा मोहरी
१/२ चमचा हळद आणि हिंग
फोडणीसाठी तेल
तिखट मीठ आवडीनुसार –मेथांबा हा प्रकार तिखट अधिक छान लागतो.
उगाच कांदा,लसूण हे प्रकार कैरी बरोबर अजिबात आवडतं नाही.कैरीच्या
स्वादाचा स्वत:चाच एक तोरा असतो J
कृती
उकडेल्या कैरीचा गर काढावा.सुरीने त्याचे तुकडे करावे.गर smash करू
नये.फोडणीसाठी कढईत तेल घ्यावे .तेल गरम झाल्यावर जिरे ,मोहरी, हळद,हिंग घालावे.या
सगळ्यांनी तडमताशा करत हळद लावून हिंगाचा अत्तर उधळल की मेथ्या त्यात टाकाव्यात
gas मंद करावा.मेथ्या जळू नये याची काळजी घ्यावी.
आता उकडलेल्या कैरीच्या फोडी त्यात टाकाव्यात.एक
वाफ येऊ द्यावी.आता त्यात किसलेला गुळ घालावा .गुळ जसा हळू हळू एक जीव होता आणि
पदार्थाचा रंग बदलू लागतो ते मोहक वाटत.आवडीनुसार तिखट टाकावे.मीठ टाकावे.
पुन्हा
एक चांगली वाफ येऊ द्यावी,कैऱ्या उकडलेल्या असल्यामुळे अगदी कमी वेळ वाफ द्यावी.पाण्याची
तर अजिबात गरज नाही.बरेच दिवस हा तयार मेथांबा बरणीत टिकवता येतो.तो जसा मुरेल तसा
आणखीनच कमाल लागतो.
थंडीने पूर्ण शहर धुक्यात विसावलेलं असत.तेव्हा बालभारतीची बा.सी.मर्ढेकरांची “पितात सारे गोड हिवाळा “ ही कविता मला आठवते.अशा धुक्यात हरवलेली रम्य पहाट आनंद देते.
पितात सारे गोड हिवाळा न्हालेल्या जणू गर्भवतीच्या, सोज्वळ मोहकतेने बंदर मुंबापुरीचे उजळीत येई, माघामधली प्रभात सुंदर सचेतनांचा हुरूप शीतल, अचेतनांचा वास कोवळा हवेत जाती मिसळून दोन्ही, पितात सारे गोड हिवाळा
डोकी अलगद घरे उचलती, काळोखाच्या उशीवरूनी पिवळे हंडे भरून गवळी, कावड नेती मान मोडुनी नितळ न्याहारीस हिरवी झाडे, काळा वायु हळुच घेती संथ बिलंदर लाटांमधुनी, सागरपक्षी सूर्य वेचती
गंजदार पांढर्यार नि काळ्या, मिरवीत रंगा अन नारंगी धक्क्यावरच्या अजून बोटी, साखरझोपेमधे फिरंगी कुठे धुराचा जळका परिमल, गरम चहाचा पत्ती गंध कुठे डांबरी रस्त्यावरचा, भुर्याा शांततेचा निशिगंध
या सृष्टीच्या निवांत पोटी, परंतु लपली सैरावैरा अजस्त्र धांदल क्षणात देईल, जिवंततेचे अर्ध्य भास्करा थांब जरासा वेळ तोवरी, अचेतनांचा वास कोवळा सचेतनांचा हुरूप शीतल, उरे घोटभर गोड हिवाळा
वातावरण शुष्क ,पानगळीचा मोसम पुन्हा सुरु होतो.पाण्याची कमतरता झाडांना जाणवते आणि बाष्पीभवन थांबवण्यासाठी पान गळतात.ज्या झाडांची मुळे खोल गेली आहेत त्यांची पानगळ होत नाही .ज्याची पानगळ झाली आहेत त्यांवर भडक फुलांचा साज चढतो आणि परागीभवन सोपं होत.
जास्वंद
शासनाने घाटाघाटात लावलेले ग्लीरीसिडीया म्हणजे उंदीरमारी/गिरिपुष्पचे मोहक फुले संक्राती नंतरच्या भटकंतीत दिसून येतात.
होलीहोक
शमीचा बहार /फुले मी पाहिल्यांच या काळात पाहिले.
सूर्याची किरणे मोहक असून या काळात गोड पदार्थ विशेषतः गुळ ,तीळ याचे सेवन आवडते. महाकवि श्रीहर्ष संस्कृत महाकाव्य ‘नैषधीयचरित काव्यात शिशिरला दान देणारा श्रेष्ठ ऋतू मानला आहे स्वत:चे सुंदर रूप शिशिरात दान करून कमळांनी पुण्याच कमावले आहे .त्यामुळे ते दमयंतीचे नेत्र आणि त्यांच्या कळ्या चकोराचे नेत्र झाले आहेत.
वर्णन
ऋतुसंहारात कालिदासाने थंडीचा हा ऋतू स्त्रियांसाठी ,प्रेमींसाठी लाभदायक याची पाचव्या सर्गात वर्णने केली आहेत.त्याचा सुरस आस्वाद यात घेता येईल.
ऋग्वेदात पाच ऋतू मानले गेले आहेत ज्यात शिशिर ऋतूचा समावेश हेमंत ऋतूशी एकत्रित केला आहे. या पुरातन काळापासूनच इक्षु म्हणजेच ऊस याला शिशिरातील धरणीचे आच्छादन म्हंटले आहे.आजही संक्रातीनंतर ऊसाचे रस यथेच्छ प्यायला जातो सणांचा विचार करता ,महाशिवरात्री,माघी चतुर्थी आणि होळी,रंगपंचमी हे येतात.नवरंगात सगळा आसमंत प्रत्येक राधा –कृष्ण रंगून जातात !उत्तर भारतात याचा विशेष आनंद असतो.
पिचवाई चित्र
असा हा शिशिर उत्तरायण पाहत सरून फाल्गुन सुरुवातीलाच वसंत आगमनाने नाहीसा होत जातो.
