दिवटी- बुधली आणि टवळी (लक्ष लक्ष दीप उजळले )

 दिवटी, बुधली आणि टवळी 

खंडोबा आणि तुळजाभवानी सारख्या कुलदैवतांच्या पूजेत ‘दिवटी-बुधली’ या जोडीला एकाच नाण्याच्या दोन बाजूंसारखे पवित्र स्थान आहे. एका हातात जळती दिवटी -पोत आणि दुसऱ्या हातात तोटी असलेले तेलपात्र म्हणजेच 'बुधली' धरून देवाचे जागरण-गोंधळ किंवा आरती केली जाते.

• दिवटी (ज्ञानी ज्योत): दिवटी हा धातूपासून प्रामुख्याने पितळ किंवा तांबे बनवलेला एक पारंपरिक दिवा आहे, ज्याला पकडण्यासाठी खाली एक लांब दांडा (हँडल) असतो. याच्या वरच्या भागात तेल भरण्यासाठी आणि कापसाची जाड वात ज्याला 'पोत' म्हणतात ठेवण्यासाठी खोल वाटीसारखा आकार असतो. देव्हाऱ्यात देवाचे जागरण-गोंधळ करताना किंवा आरती करताना दिवटी पेटवून ती हातात धरली जाते.

• बुधली (समर्पणाचे तेलपात्र): जुन्या काळी मशालीसोबत तेल वाहून नेण्यासाठी चामड्याची -कातड्याची बुधली वापरली जाई. मात्र, देवकार्यासाठी पितळेची बुधली वापरतात. ही तांब्यासारखी गोल असून तिला एक लांब, अरुंद नळी -तोटी जोडलेली असते. दिवटी अखंड जळत राहण्यासाठी या बुधलीतून अचूक धार धरून तेल ओतले जाते.

भाषेच्या जुन्या शब्दकोशांचा धांडोळा घेतला, तर 'दिवटी' या शब्दाची मुळे थेट जागतिक इतिहासाशी जोडलेली दिसतात.

 ऐतिहासिक 'मोल्सवर्थ मराठी अँड इंग्लिश डिक्शनरी' नुसार, 'दिवटी' या शब्दाचा मूळ उगम (हिब्रू) भाषेशी संबंधित असून, त्याचा अर्थ 'एका काठीभोवती तेल लावलेल्या कापडाचे वेढे असलेली मशाल' असा होतो. मोल्सवर्थनुसार याचा दुसरा एक अतिशय प्राचीन प्रकार म्हणजे, 'एका काठीच्या टोकाला नारळाच्या अर्ध्या कवचात -कवटीत तेल आणि वातीसाठी कापडाचे तुकडे ठेवून बनवलेला दिवा'. तसेच 'आर्यभूषण स्कूल डिक्शनरी' मध्येही दिवटीचा सरळ अर्थ 'मशाल किंवा एक प्रकारचा दिवा' असा दिला आहे.

महाराष्ट्राप्रमाणेच कर्नाटकातही या दिव्याला पवित्र स्थान आहे. कन्नड-इंग्रजी शब्दकोशात 'दिवटी' किंवा 'दीवती' चा अर्थ 'लाकडाचा एक लांब, जाड तुकडा, ज्याच्या एका टोकाला कापडाचे लांब तुकडे गुंडाळलेले असतात आणि जो ज्वलनशील तेलात बुडवून धार्मिक प्रसंगी व प्रवासात पोर्टेबल दिवा म्हणून पेटवला जातो' असा आढळतो.

जुन्या ऐतिहासिक पत्रांमध्ये आणि दस्तऐवजांमध्ये ‘दिवटी-बुधलीची जहागीर’ (संदर्भ: 'दिवटी बुदलीची जहागीर ) असा उल्लेख येतो. याचा अर्थ राजांच्या किंवा सरदारांच्या दरबारात वा स्वारीमध्ये मशाली/दिवटी सांभाळणाऱ्या आणि तेल पुरवणाऱ्या सेवकांना दिलेली हक्काची जहागिरी किंवा मान असा असायचा.

 

संत एकनाथ महाराजांनी आपल्या प्रसिद्ध 'मुरळी' भारुडात मानवी मनाला उपदेश करताना या जोडीचा सुंदर वापर केला आहे:

"इच्छा मुरळीस पाहू नका पडाल नरकाद्वारी ।"

"बोध बुधली ज्ञान दिवटी उजळा महाद्वारी ॥"

एकनाथ महाराज म्हणतात की, मनातील वासनांचा अंधार दूर करायचा असेल तर अंतःकरणात 'ज्ञानाची दिवटी' पेटवा आणि ती अखंड जळत राहण्यासाठी सद्गुरूंच्या 'बोधाची, उपदेशाची बुधली' वापरून त्यात विवेकाचे तेल ओतत राहा.

बुधली उताणी पडणे' आणि 'दिवटा': म्हणींचा इतिहास

•या दिव्यांच्या वैशिष्ट्यांवरून मराठी भाषेत अनेक मजेशीर म्हणी रूढ झाल्या. शब्दकोशातील पहिल्या अर्थानुसार, जुन्या काळात अत्तर किंवा महागडे सुगंधी तेल चामड्याच्या कातड्याच्या लहान बुधलीत सुरक्षित ठेवले जाई. एका जुन्या लोककथेनुसार, एका तेल चोराची बुधली जेव्हा जमिनीवर 'उताणी पडली' -उलटी झाली, तेव्हा त्याचे सगळे चोरलेले तेल सांडले आणि त्याचे कपट उघड झाले. यावरून, जेव्हा एखाद्या कपटी किंवा लबाड माणसाचे कारनामे सर्वांसमोर उघडे पडतात आणि त्याचे बंड फुटते, तेव्हा "त्याची बुधली उताणी पडली" किंवा "बुधली भोवता येणे" अशी म्हण वापरली जाते.

• वंशाचा दिवा की दिवटा? घरात स्थिर राहणाऱ्या 'दिवटी'वरून पुरुषवाचक 'दिवटा' शब्द आला. घराण्याला प्रकाश देणाऱ्या मुलाला आपण 'वंशाचा दिवा' म्हणतो, पण तोच मुलगा जेव्हा आडदांड निघतो आणि कामधंदा करत नाही, तेव्हा त्याला उपरोधाने 'दिवटा' म्हटले जाते.

 'टवळी'

आजच्या काळात 'टवळी' किंवा 'टवळा' या शब्दांचा वापर शिवी किंवा हिणवण्यासाठी केला जातो, परंतु हा अतिशय मोठा भाषिक गैरसमज आहे. मुळात टवळा आणि टवळी हे शिवी नसून प्रकाशासाठी वापरले जाणारे दिव्याचे प्रकार आहेत.

समई किंवा दिव्याच्या ज्या खोलगट तबकडीत तेल आणि वात घातली जाते, त्या मुख्य भागाला 'टवळी' म्हणतात. देवघरातील दिवटी ही एका जागी स्थिर असते, तर 'टवळी' हा दिवा हव्या त्या ठिकाणी उजेडासाठी फिरवता येत असे.समईचा वरचा भाग असाच असतो.रात्रीच्या वेळी घरात, दारात, गोठ्यात किंवा पडवीत काम करताना ही टवळी हाताने धरून सर्वत्र फिरवली जायची.

भाषिक रूपक "गावभर फिरणारी टवळी " टवळीच्या याच 'सर्वत्र फिरण्याच्या' गुणधर्मावरून, ग्रामीण भागात घरात एका जागी स्थिर न राहता सतत गल्लीबोळात हिंडणाऱ्या किंवा चपळाईने वावरणाऱ्या मुलगी/स्त्रीला लाक्षणिक अर्थाने 'टवळी' म्हटले जाऊ लागले.

•आला टवळ्याला वात लावून'-टवळीप्रमाणेच 'टवळा' हा गावातील प्रकाशासाठी वापरला जाणारा एक मोठा, वेटोळ्याचा दिवा असायचा. याची वात खूप मोठी असल्याने ती पेटवायला आणि उजेड पडायला खूप वेळ लागायचा. यावरूनच, एखादी व्यक्ती खूप रात्री उशिरा घरी आली की घरातली जुनी माणसे उपरोधाने म्हणायची, "आला मोठा टवळ्याला वात लावून!"

 आज जरी आपण विजेच्या युगात जगत असलो, तरी ‘दिवटी, बुधली आणि टवळी’ या शब्दांच्या मागे अंधार नष्ट करून प्रकाश पसरवण्याचा एक समृद्ध इतिहास आणि भाषिक वारसा दडलेला आहे. हे शब्द शिवी नसून आपल्या सांस्कृतिक पाऊलखुणांचे देदिप्यमान दिवे आहेत.