लक्ष लक्ष दीप उजळले -नंदादीप

 #नंदादीप 

‘नंदादीप’ या शब्दातील ‘नंदा’ हा भाग मूळ संस्कृत शब्द ‘नंद’ पासून आला आहे. या शब्दाचा मुख्य अर्थ आनंद, समृद्धी किंवा मंगल असा होतो. हा शब्द वापरण्यामागे तीन प्रमुख कारणे आणि अर्थ आहेत.

पहिला अर्थ ‘आनंद देणारा’ असा आहे. काही भाषातज्ज्ञांच्या मते ‘नंदादीप’ हा शब्द ‘आनंद’ आणि ‘दीप’ या दोन शब्दांच्या संधीतून तयार झाला आहे. म्हणजेच जो दिवा घरात किंवा मंदिरात लावल्याने मनाला आणि वातावरणाला आनंद व शांतता मिळते, तो नंदादीप.

दुसरा अर्थ ‘सतत नांदणारा’ किंवा ‘अखंड जळणारा’ असा आहे. मराठी संस्कृतीत ‘नांदणे’,वसती करणे किंवा सुख-समृद्धीने राहणे या क्रियापदाशी हा शब्द जोडला जातो. जो दिवा कधीही विझत नाही आणि जो अहोरात्र नांदत,तेवत राहतो, त्याला नंदादीप किंवा अखंड दीप म्हटले जाते.

तिसरा अर्थ धार्मिक व ज्योतिषशास्त्रीय महत्त्वाशी संबंधित आहे. ज्योतिषशास्त्रानुसार हिंदू पंचांगात शुक्ल व कृष्ण पक्षातील प्रतिपदा (पहिली तिथी), षष्ठी (सहावी तिथी) आणि एकादशी (अकरावी तिथी) या तिथींना ‘नंदा तिथी’ म्हटले जाते. या तिथी अत्यंत शुभ आणि आनंद देणाऱ्या मानल्या जातात.

नंदादीप सतत आणि अखंड जळत राहण्यामागे शास्त्रीय तत्त्वे (केशाकर्षण क्रिया)-capillary action आणि योग्य व्यवस्थापनाचे तंत्र असते. पूर्वीच्या काळी मंदिरात व राजवाड्यात दिवे न विझता अनेक वर्षे जळत राहण्यासाठी विशिष्ट पद्धती वापरल्या जात. अखंड दीप तेवत ठेवण्यासाठी खालील बाबी महत्त्वाच्या असतात.

तेलाचा किंवा तुपाचा सतत पुरवठा आवश्यक असतो. साध्या दिव्यात तेल संपले की दिवा विझतो. अखंड दिव्यासाठी ‘घट दिवा’ किंवा उलटा तांब्या/चंबू गुरुत्वाकर्षण-आधारित दिवा वापरला जातो. यात दिव्याच्या वर एक उलटा धातूचा किंवा काचेचा कलश असतो. त्यात तेल भरलेले असते आणि त्याचे तोंड दिव्याच्या खालच्या वाटीत बुडवलेले असते. वाटीतील तेल संपत जाईल तसे हवेच्या दाबाच्या नियमामुळे वरच्या पात्रातून तेल आपोआप खाली येते. त्यामुळे वाटीतील तेलाची पातळी नेहमी कायम राहते.

वातीची विशेष रचनाही महत्त्वाची असते. अखंड दिव्यासाठी जाड व घट्ट विणलेली कापसाची वात वापरली जाते. कापसाच्या वातीतील सूक्ष्म धाग्यांमुळे केशाकर्षण क्रियेद्वारे तेल सतत वर खेचले जाते. वात लवकर जळून खाक होऊ नये म्हणून ती जाड ठेवली जाते. काही वेळा दिव्याच्या मागच्या बाजूने मोठी वात हळूहळू पुढे सरकवण्याची सोय असते.

हवेच्या झोतामुळे किंवा वाऱ्यामुळे ज्योत विझू नये म्हणून दिव्याभोवती काचेचे कंदील किंवा चिमणी बसवली जाते. या काचेला वर आणि खाली छिद्रे असतात, ज्यामुळे ज्योतीला जळण्यासाठी आवश्यक ऑक्सिजन सतत मिळत राहतो आणि हवा आत-बाहेर खेळती राहते.

दिवा सतत जळत राहिल्यामुळे वातीच्या टोकावर काजळी (कार्बन) जमा होते. याला मराठीत ‘गुल’ पडणे म्हणतात. जर हा गुल साफ केला नाही तर प्रकाश मंद होतो आणि दिवा विझू शकतो. अखंड दिव्याची काळजी घेणारी व्यक्ती छोट्या चिमट्याने किंवा सुईने ज्योत न विझवता वातीचे जळालेले टोक हळूच बाजूला करते किंवा वात थोडी पुढे सरकवते. या प्रक्रियेला ‘दिवा उजळणे’ म्हणतात.

अखंड दिव्यासाठी शुद्ध गाईचे तूप किंवा तीळाचे तेल सर्वोत्तम मानले जाते. तीळाचे तेल संथ आणि दीर्घकाळ जळते, तसेच त्यामुळे काजळी कमी प्रमाणात तयार होते. या सर्व घटकांमुळे आणि रोजच्या देखभालीमुळे नंदादीप न विझता महिने किंवा अनेक वर्षे अखंड जळत राहू शकतो.

१९६२ मधील प्रसिद्ध मराठी चित्रपट ‘नंदादीप’ मधील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि भावपूर्ण गीत आहे. हे गाणे सुप्रसिद्ध लेखिका व गीतकार हिराकांत कलगुटकर यांनी लिहिले असून, संगीत दत्ता डावजेकर यांनी दिले आहे आणि आशा भोसले यांनी गायले आहे. गाण्याचे संपूर्ण शब्द खालीलप्रमाणे आहेत:

नंदादीप हा लाविते श्रीहरी  

जीवनातील कण कण उजळो, आस ही अंतरी  

तुझ्या चरणाची सेवा घडावी, हीच एक मनी आस उरावी  

तुझ्या दर्शने शांत व्हावी, मनीची ही काहिली  

नंदादीप हा लाविते श्रीहरी...  

चंदनापरी देह झिजावा, पुष्प होउनी सुगंध द्यावा  

भाग्य कोणते दुजे याहुनी, सांग ना श्रीहरी  

नंदादीप हा लाविते श्रीहरी...  

सुख-दुःखाच्या लाटा येती, जीवननौका डळमळू पाही  

तूच आमुचा पाठीराखा, तूच आमुचा कैवारी  

नंदादीप हा लाविते श्रीहरी...  

नंदादीप हा लाविते श्रीहरी  

जीवनातील कण कण उजळो, आस ही अंतरी  

हे गाणे भक्ती आणि आत्मसमर्पणाचे एक सुंदर प्रतीक मानले जाते. त्यात स्वतःचे जीवन देवाच्या चरणी आणि समाजाच्या सेवेसाठी चंदनासारखे झिजवण्याची भावना व्यक्त केली आहे.

…

संदर्भसूची

1. श्रीकेतन कुलकर्णी गुरुजी – नंदादीप, वात आणि समईविषयी माहिती (फेसबुक पोस्ट).

2. बिहाइंड द नेम – ‘नंदा’ शब्दाचा अर्थ.

3. एज्युकेलिंगो आणि ट्रान्सलिटरल – नंदादीप शब्दाचा अर्थ व शब्दकोशीय नोंदी.

4. मायमराठी – नंदादीपविषयी माहितीपूर्ण लेख.

5. अखंडदीप – अखंड दिव्याची रचना, पितळ व काचेची चिमणी आणि इंधनपुरवठ्याची व्यवस्था

6. यूट्यूब – Akhand Nandadeep – Ghee Lamp (तुपाच्या अखंड नंदादीपाची माहिती). [व्हिडिओ पाहा](https://youtu.be/axMjnsmXpBY?si=T5NJt_dWanC6uIa\&utm_).

7. यूट्यूब – ‘नंदादीप हा लाविते श्रीहरी’ हे भक्तिगीत.