आम्रतरू-आम्रमंजिरी(मोहर)

 

“ते शब्द ऐकून तिचे मन मोहरले ”, “माळरानालाही मोहर फुटला”, “अंकुराचे फुटणे,आंब्याचे मोहरणे आणि चाफ्याचे दरवळणे”
अशा अनेक वाक्यांत नाजूक मोहरणे हा शब्द प्रयोग कायमच आवडतो.गात्री रसांचा उन्माद झाली की झाड काय माणसाचे मनही मोहरत अशी आनंददायी ही कविकल्पना आहे.
पण वसंतोत्सवाचा खरा प्राण अनेक मनमोहक फुलांचा ‘मोहर’ आहे.याच मोहरामध्ये ज्याची आतुरतेने वाट पाहिली जाते तो आंब्याचा घमघमणारा मोहर! वसंताची ही किमया आहे.
अरविदमशोकं च चुतं च नवमल्लिका।
नीलोत्पलं च पञ्चैते पंचबाणस्य सायकाः ॥
"संमोहनं च कामस्य पंचबाणाः प्रकीर्तिताः ॥
अरविंद (लालकमल), अशोक,आम्रमंजिरी, मोगरा व नीलकमल ही पाच फुले पंचबाण म्हणजे मदनाचीं पंचबाण अथवा पंचशर म्हणतात.याच्या धनुष्याचे बाण म्हणजे पांच फुलें असें मानलें आहे.आणि हा त्याचा बाण उसाच्या इकाकाठीपासून बनलेला असतो.

कामदेव,प्रत्यंचा भुंग्यांपासून बनली आहे तर ऊसाचा धनुष्यबाण.

इतर कोणत्याही फुलांच्या मदमस्त सुगंधापेक्षाही आब्यांचा मोहर सुगंध कामदेवाला प्रेमिकांमध्ये प्रेम फुलण्याच्या क्रियेला अधिक सहकार करतो.म्हणून या सुगंधाला सहकार असेही म्हणतात.
अङ्कुरिते पल्लविते कोरकिते विकसिते च सहकारे।
अङ्कुरितः पल्लवितः कोरकितो विकसितश्च मदनो ऽसौ॥

आंब्याच्या मोहराचे अगदी टोकदार असे बाण त्यावर रुंजी घालणारे भ्रमरानापासुंच कामदेवाच्या धनुष्याची दोरी बनवली आहे.असा हा वसंताचा योद्धा येत आहे ,सखी अनेक हृदयांना घायाळ करायला.
आम्रतरूचे नूतन पल्लव बाण तीक्ष्ण साचा
रूंजी घाली माळ भ्रामरी धनुची प्रत्यंचा
हाती घेऊन पहा पातला योद्धा ऋतुराज
मना जिंकण्या प्रणयिजनांच्या चढवितसे साज ॥
(धनंजय बोरकर यांनी कालिदासाच्या ‘ऋतुसंहार’चा मराठीत भावानुवाद केला.)
प्रफुल्लचूताङ्कुरतीक्ष्णसायो
द्विरेफमालाविलसद्धनुर्गुणः।
मनांसि वेद्धुम् सुरतप्रसङ्गिनां
वसन्तयोद्धा समुपागतः प्रिये
-ऋतुसंहार ६-१

महाकवी कालिदास यांच्या ऋतुसंहार या ग्रंथात मदनदेवाच्या या बाणांपैकी आम्रमंजिरीचे मुक्त हस्त कौतुकच केले आहे.
हिमालयाला जरी अनेक पुत्र होते तरी लाडक्या पर्वतीपासून त्याची नजर हटत नसे जसे वसंतात अनेक फुलं फुलली असली तरी भ्रमाराला आम्र फुलांवरच विशेष अनुराग असतो.
महीभृतः पुत्रवतो ऽपि दृष्टिस्तस्मिन्नपत्ये न जगाम तृप्तिम्।
अनन्तपुष्पस्य मधोर्हि चूते द्विरेफमाला सविशेषसङ्गा॥
-कुमारसंभव १-२७

याच मधुर अशा आम्र फुलांचा रस पिऊनच कोकिळेला पंचम स्वर फुटतो.
ज्याचा सर्वोत्तम बाण आंब्याच्या फुलांचा आनंददायक गुच्छ आहे, ज्याचे धनुष्य किमशुकाचे फूल आहे, ज्याचा चंदेरी चंद्र असे छत्र आहे, ज्याचा रौप्य हत्ती झुलत निघता ज्याच्या स्वारीसाठी मल्याया पर्वताची झुळूक वारासह घमघमणारी चंदनाच्या वासासम आहे. ज्याचे मधुर गीत गाणारे पक्षी आहेत, म्हणजे कोकिला तो जसा आहे, तो जगाचा विजय करणारा, तो निराकार प्रेमदेव, त्याच्या मित्राबरोबर, म्हणजे वसंता, वसती ऋतु, तुम्हा सर्वांवर उदार मनाने, उदार भावनेने जोडू दे.

आम्रीमञ्जुलमञ्जरीवरशरः सत्किंशुकम् यद्धनुर्
ज्या यस्यालिकुलम् कलङ्करहितम् चत्रम् सितांशुः सितम्।
मत्तेभो मलयानिलः परभृतो यद् वन्दिनो लोकजित्
सोऽयम् वो वितरीतरीतु वितनुर् भद्रम् वसन्तान्वितः॥
ऋतुसंहार-६-२८

काही काव्यामध्ये या सुन्दर मोहरा पाहुन ज्यान्चे पती व्यापारासाठी देशभ्रमण करीत असतील अशा स्त्रीयान्चा व्याकुळही शब्दोदित केला आहे.
कवींची अशी रसभरीत वसंत आणि आम्र तरूचे रूप यांचा घनिष्ठ संबंधावर अनेक काव्ये आहेत.

आपणही निरीक्षण करता दिसते की दिवसभर या आंब्याच्या रसाळ ,सुगंधी मोहरावर ना ना प्रकारची पाखरे असतात.पण मधमाशीचा प्रिय हा रस ,दिवसभर तिच्या हुम्मम्म्म्म आवाजाने भरलेला असतो.असे म्हणतात की जणू आंब्याचे झाडच हुम्म्म्म स्वर काढत कंपण पावत असते.ह्या मधमाश्यांमुळे त्यांना चिकटलेले पराग कण एका झाडाच्या फुलापासून दुसऱ्या झाडाच्या फुलावर पडून क्रॉस पॉलीनेशन घडून येते .आणि फलधारणा घडून येते.आंब्याच्या झाडाचे सेल्फ पॉलीनेशनही होते .म्हणजे एकाच फुलामध्ये स्त्री व पुरुष बीज असलेले फुल असेल तर अथवा स्त्रीबीज ,पुरुष फुलही वेगवेगळी असतात.पण स्त्री बीज असणारेच फुल फळ धारणा करू शकते.

आंब्याचा मोहर पाहता झाड अगदी त्या एका एका शेंडयावर शेकडो फुलांनी भरून गेलेले असते.पण हळू मोहर गळू लागतो.आणि मोजकीच फळे झाडाला दिसतात.याचाच एक अर्थ की कितीही संकटे आली ,सुंदरता (फुले)देखील गळाली तरी त्यातूनही चांगले घडू शकते ,चांगले फळ मिळू शकते,हिम्मत हरायची नाही.

क्रमशः

-भक्ती
सन्दर्भ-The Mango Motif in Sanskrit Poetry-Dr.S.R.Sarma

काही उपयुक्त चित्रे

 महाराष्ट्रातील किनारपट्टीवरचे किल्ले

चित्राचे नाव-चिडलेला रावण कैलास पर्वत उचलायचा प्रयत्न करतांना

चित्रकाराचे नाव-ओंकार रविंद्र जोशी(आधुनिक काळ)

चित्रांसाठी दुवा-ओंकारच्या रेषा

https://www.instagram.com/bharatiya_chitrakatha?igsh=MWk0bTBnZnl6YmVkdw==

चित्रशैली -पेन्सिल रेखाटन आणि रंगभरण

चित्रकथा-

रावणाने शिव आणि नंदीची थट्टा केली. आपल्या स्वामीच्या अपमानामुळे संतप्त झालेल्या नंदीने रावणाला शाप दिला की वानर त्याचा नाश करतील. या बदल्यात, रावणाने नंदीच्या शापाने चिडलेल्या कैलासला उखडून टाकण्याचा निर्णय घेतला आणि पुढे जाण्यास असमर्थता दर्शविली. त्याने आपले सर्व वीस हात कैलासाखाली ठेवले आणि ते उचलायला सुरुवात केली.

काय आवडले

चित्रकार ऐतिहासिक प्राचीन पौराणिक कथा,देवी देवता यांचे निरागस पेन्सिल रेखाटन करत त्यात गडद लाल,निळे ,हिरवे रंग भरतात.साकारलेले रेखाटन निरागसतेने भरलेले असते तसेच आताच्या काळातील मुला मुलींना ही सहज आकर्षून घेते.

इतर आवडलेली चित्रे म्हणजे माहेरवाशीण पार्वती आणि चैत्र गौर यात कांचनहिरव परकर पोलके,ठसठशीत नथ,अंबाडा, चेहरा त्यावरील सुमधुर हास्य कायम प्रसन्न वाटत राहते.

-चैत्रगौर

-माहेरवाशीन पार्वती 

चित्राचे नाव- रावणानुग्रह

चित्रकार-राजा रवि वर्मा

कालखंड-

*पशुपति शिल्प मोहोर

आकाशीय वनस्पती 

रात्री फुलणारी फुले.

I have not seen #Durga and #Kaali but today I saw these two... 

#ColSofiaQureshi 

#WingCommanderVyomikaSingh 

#OperationSindoor

मुळा चटणी, पराठा,सैलड

 

#आजचामेन्यू
#मुळा
#radish
#countbiomolecule

हरभरे भिजवलेले होते तेव्हा रविवारी भिजवले होते तेव्हा विचार केला की हरभरे भिजवले होते तेव्हा विचार केला की मुळ्याचे काहीतरी करूया. मुळ्याचा ठेचा/ मुळ्याची चटणी करायचा ठरवलं.

त्यासाठी काय काय साहित्य घ्यायचं आहे सर्वप्रथम भिजवून उकडलेले हरभरे पाहिजे.किंवा केवळ भिजवलेले हरभरे आपण वापरू शकतो. किसलेला मुळा दोन वाटी,हिरवी मिरची जिरे, लसूण पाकळ्या.

पहिल्यांदा फोडणी दिल्यानंतर मुळा आणि हरभरा मिरची सह आणि लसणासह चांगला परतून घ्यायचे आहेत आणि हे परतलेले जिन्नस मिक्सर मधून वाटून घ्यायचे आहेत. आता ज्यांना ज्यांना ठेचा/चटणी आवडते त्यांनी भाकरीसोबत खाण्याचा आनंद घ्या.

आता तुमची मुलं मुळा खात नाही ना?? हे तुम्ही म्हणतच असाल तर त्याला आता आपण करूया मुळ्याचे पराठे. हा तयार मुळ्याची चटणी आहे ती पराठा करताना आपण वापरू शकतो. गव्हाच्या पिठातल्या उंड्यामध्ये आपण हे सारण भरून त्याचे पराठे खरपूस असे भाजून घेऊ शकतो. लहान मुलांना खायला देऊ शकतो.

आता काही घरी डायट वाले पण मंडळी असतील व त्यांच्यासाठी  सॅलेड बनवू शकतो मुळा आणि हरभऱ्याचे. हेच जे हरभरे आहेत ते उकडून घेतले असतील उकडताना सर्वांना माहितीच आहे की त्यामध्ये एक चमचा मीठ आणि अर्धा चमचा हळद हिंग तमालपत्र अशा गोष्टी टाकून त्यामध्ये अजून त्याची पौष्टिकता किंवा त्याची चव आपण वाढवू शकतो.

सॅलेड तयार करण्यासाठी ज्या आपल्याला अजून भाज्या लागतात त्या म्हणजे चिरलेला टोमॅटो, चिरलेला थोडासा कांदा ,किसलेला मुळा आणि आत्ताच सीजन जो आहे त्या सीझनमध्ये मिळणाऱ्या कैरीच्या आपण थोडे थोडे फोडी करून घेऊया आणि त्याचबरोबर एक वेगळी टेस्ट म्हणून त्याच्यामध्ये आंबट गोड अशी टेस्ट म्हणून त्याच्यामध्ये ताजे द्राक्षे काप करून टाकायचे आहेत.
म्हणजे एक वेगळीच चव लागते त्यामध्ये तिखट मीठ टाकायचं आहे कैरी असल्यामुळे लिंबाची गरज नाही.

पण तरीही जर आवडत असेल तर दही चांगले फेटून घ्यायचा आहे आणि मग त्याच्यामध्ये हे तयार झालेले सॅलेड टाकायचे आहे. असेही खाऊ शकता एक वेगळे चाट मसाला टाकून त्याची छान चाट ही तयार होतं

-भक्ती

आधुनिक जीवशास्त्राची साधने - जनुककोशशास्त्र (Genomics)

 

आधुनिक जीवशास्त्राची साधने - जनुककोशशास्त्र (Genomics)-

लेखक-असीम अमोल चाफळकर 

सध्याच्या युगात जैविक संशोधन हे येणार्या पिढ्यांसाठी वरदान ठरणार आहे.त्यासाठी नवीन तंत्रज्ञान त्यांचा वापर कसा केला जातो हे पुस्तकात सांगितले आहे.

ज्याप्रमाणे भाषा हे संवादाचे, माहितीचे साधन आहे.जी मानवनिर्मित असते.तसेच निसर्गनिर्मित भाषा डीएनए जिची मुळाक्षरे  AGCT/U आहेत.या मुळांपासून संपूर्ण सजीवांचा उत्क्रांती पासूनचा ग्रंथच जीनोम स्वरूपात लिहिला गेलाय.जो अभ्यासाठी सिक्वेन्सिंग, डेटाबेस हे महत्त्वाचे टप्पे आहेत.जे या पुस्तकात रोचक पद्धतीने सांगितले आहे.

सर्वप्रथम डीएनए म्हणजे काय कसा बनतो.त्यापासून‌ पुढे प्रथिने वगैरे सांगितले आहेच पण जंक /रद्दी डीएनए बद्दल भरपूर उहापोह केला आहे.पुढे संगरने रचिला पाया थर्ड जनरेशन सिक्वेन्सिंग झाला कळस उक्ती सार्थ करणारा सिक्वेन्सिंग/अनुक्रमण पद्धती स्पष्ट केली आहे.ते तंत्रज्ञान इतके प्रगत होत गेले की काही लाखांचा खर्च काही हजारांत आणि हातावर मावेल इतक्या छोट्या यंत्रापर्यंत पोहचला आहे.पुढच्या प्रकरणात ही जनुक अनुक्रमण  माहिती एकत्रित करण्याची पद्धत डेटाबेस जीनबैंक एनसएंबल कसे काम करतात हे सांगितले आहे.

पुढील तीन प्रकरणात शास्त्रज्ञांच्या मुलाखतीद्वारे जनुककोशशास्त्र आणि समावेशी सजीवसृष्टी, कृषिक्षेत्र, वैद्यकीय क्षेत्रातील त्याचे उपाययोजना अनेक उदाहरणं सहित वाचण्यासाठी मनोरंजन आहे.

जसे मुंगी कशाप्रमाणे कित्येक कोटी वर्षांपासून बुरशीची शेती करते.

कशाप्रकारे 'क' जीवन सत्व करण्याची क्षमता मानव हरवून बसला.

लुकाचा जनुककोश शोधायचे प्रयत्न ,काही अंतराळात,रेडिएशन मध्ये जगू शकणार्या सर्वशोशिक जीवांचे जनुककोश कसे फायदेशीर होऊ शकतील.

कृत्रिम जनुककोश -न्यूनतम जनुककोश तयार करतानाच प्रवास म्हणजे केवळ आवश्यक प्रथिने/घटक तयार करणरेच जनुकं वापरत जास्तीचे जनुक कमी करत जाणे.

QTL अनुक्रमण हे जीबी आणि जनुककोशशास्त्र द्वारे सहज होऊन नवीन वाण तयार होण्याचा काळ ८-१० वर्षांहून कमी होत २-३ वर्षे होऊ शकतो हे स्पष्ट करतना भारतीय हरभरा पिकाचे संशोधन खोलवर सांगितले आहे.

वैद्यकीय क्षेत्रात सार्स  चे वेगवेगळे ७३ प्रकार COVIDSeq पद्धती कशी विकसित केली गेली दिसून येते.

लेखक असीम चाफळकर यांनी सद्य स्थितीतील जनुककोशशास्त्रातील संशोधन,त्यातील भारतीय संशोधक केंद्र CSIR,PUSA तेथील संशोधकांचे  यांचे मोलाचे योगदान समजतेने दृष्टीस पाडले आहे.

पुस्तकात इंग्रजी शब्दांसाठी अनेक मराठी शब्द लीलया सुंदर पद्धतीने वापरले आहेत.जनुकोशशास्त्र हा शब्द आधी जनुकसंचित जरासा क्लिष्ट होता.तसेच क्लाऊड साठी माहितीमेघ,म्युटेशनसाठी उत्परिवर्तन,मैक्रोमोलिक्यूल महारेणू ,बेसपेअर स्केल-जनुकीय मोजपट्टी,प्रायमेट कपीकूळ. आकर्षक मुखपृष्ठ पुढेही योग्य अशी असंख्य छायाचित्रे, तुलनात्मक तक्ते यांची रेलचेल आहे.

खुप दिवसांनी आधुनिक संशोधनपर पुस्तक वाचल्याचे समाधान मिळाले.

-भक्ती

पंजाबी पिन्नी करंजी

 

थंडीचे छान गार गुलाबी दिवस आहेत.पोटातला अग्नी खारीक-खोबर्याने तृप्त होतो.ऊबदार होतो.पण माझी लेक खारीक खोबरं लाडूंना तोंड लावेल तर शपथ!मग आईने त्यात एक वाटी गव्हाचे पीठ भाजून टाकले (अशा लाडूंना पंजाबी पिन्नी म्हणतात हे मी #Mumbai Swayampakghar  च्या एका पोस्टमध्ये वाचलं होतं).तरीही खाईना.लहान मुलांचे खाण्याचे अजब गणित असतं.आता यात गव्हाचे पीठ पडलाच आहे ,तर करंज्या कराव्यात.तर यात तीळही घालावेत असं वाटलं.मला करंज्यांना मूरड पाडता येत नव्हत्या चारचौघी फराळ करतांना त्यांना पटापट करंज्यांना मूरडी घालताना , आपल्याला येत खुप वाईट वाटायचं.चित्त एकाग्र केले आणि करंज्यांच्या कडांना  मूरड घातल्या(चुकल्या तरी आपल्यालाच खायच्या आहेत हे समजून).अशा मस्त जमत गेल्या ,खरच #डरकेआगेजीतहै हे ब्रीद काय खोटं नाही.

म्हणून रव्या मैद्याच्या करंज्या केल्या.अहो आश्चर्यम गरमा गरम पाच एक करंज्या तिने खाल्ल्या.आणि ही डिजाइन काय मस्त आहे करंजीची , म्हणून मी या खातेय अस म्हणाली :).खरच मस्त खुसखुशीत पंजाबी पिन्नी करंजी या पुढे आता हमखास करत राहणार!

साहित्य -

खारीक -खोबरे बारीक केलेले-दोन वाटी

गुळ-एक वाटी

सुकामेवा बारीक केलेला-एक वाटी

डिंक तळलेला-अर्धी वाटी

भाजलेले गव्हाचे पीठ -एक वाटी

मेथ्यापूड-अर्धा चमचा

करंजी साठी १:१/२ प्रमाणात बारीक रवा मैदा एक चमचा मोहन टाकून दूधात भिजवून अर्धा तास ठेवला.

कृती-

वरील साहित्य एकत्र करून घेतले .

करंज्या लाटून दोन चमचे सारण भरून कडांना मूरड पाडली.

किंचित लालसर तळल्या.

गरमागरम तयार!

-भक्ती